29/02/2020

سه‌قامگیری سیاسی و بونیادنانی ستراتیژی عه‌داله‌تخوازی له‌ عێراقدا

نوسینی: ئومێد قەرەداغی

ووتار

چه‌ند تێزێك ده‌رباره‌ی رۆڵی سه‌رۆككۆمار له‌و پرۆسه‌یه‌دا سه‌ره‌تا

 تێگه‌یشتن له‌ هه‌لومه‌رجی سیاسی عێراق پێویستی به‌ شیكاری زانستی و بنه‌مای بابه‌تی هه‌یه‌ ، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانریت له‌ ده‌ره‌وه‌ی  به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جیاوازه‌كان خوێندنه‌وه‌ بۆ روداو و جووڵه‌ سیاسیه‌ نوێیه‌كانی عێراق بكرێت،  ئه‌و گفتوگۆو شیكارانه‌ی بۆ دۆخی  عێراق كراوه‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆریان  له‌ روانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی تایه‌فی و سیاسیه‌وه‌ خوێنراوه‌ته‌وه‌ و كه‌متر روانگه‌ و شیكاری زانستی بنه‌مای تێگه‌یشتن بوه‌ له‌ له‌ دۆخی سیاسی له‌ عێراق،  ئێمه‌ له‌م وتاره‌دا هه‌وڵئه‌ده‌ین له‌روانگه‌یه‌كی بابه‌تییه‌وه‌ و به‌ پشت به‌ستن به‌ ژماره‌یه‌ك ئه‌رگۆمێنتی سیاسی له‌باره‌ی دیارده‌یه‌كی نوێی سیاسی بدوین ئه‌ویش دیارده‌ی  بونیادنانی ستراتیژی عه‌داله‌تخوازی و سه‌قامگیری سیاسیه‌ له‌ عێراقدا و رۆڵی سه‌رۆك كۆماری عێراق له‌و پرۆسه‌یه‌دا، تیشك ئه‌خه‌ینه‌  سه‌ر ئه‌وه‌ی له‌ دوای خۆپیشاندانه‌كانی عێراقه‌وه‌ چۆن ئه‌م ستراتیژه‌ سیاسیه‌ له‌ گه‌شه‌كردندایه‌ و  سه‌رۆك كۆمار له‌م پرۆسه‌یه‌دا چ رۆڵێك ئه‌گێرێت.

عێراق ده‌وڵه‌تێكه‌ گرفتاره‌ به‌ ده‌ست چه‌ندین كێشه‌ی ئابووری و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، ئه‌م گرفتانه‌ به‌رهه‌می كه‌ڵه‌كه‌بوونی ده‌یان ساڵ له‌ قه‌یران و جه‌نگ و نه‌بوونی  سیستمێكی سیاسی ته‌ندروست و، نه‌بوونی چاودیرایی دارایی و، رۆچوونی به‌رفراوانی گه‌نده‌ڵییه‌ بۆ نێو دام و ده‌زگا ده‌وڵه‌تییه‌كان، هه‌موو ئه‌مانه‌  سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كین بۆ گرفته‌كانی عێراق و عیراقیان كردوه‌ به‌ یه‌كێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌ شكستخواردوه‌كان، سه‌ره‌نجامیش هاوڵاتیان قوربانی یه‌كه‌می ئه‌و بارودۆخه‌ن و پێداویستیه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ژیان و خۆشگوزه‌رانیان وه‌ك پێویست بۆ دابیننه‌كراوه‌، بێبه‌شن له‌ ده‌رفه‌تی كاری یه‌كسان و له‌ سوودمه‌ندبوونێكی دادپه‌روه‌رانه‌ له‌ سامانی نیشتیمانی،  تێكرای ئه‌م قه‌یرانانه‌ش ناڕه‌زایی زۆری لێكه‌وتوته‌وه‌،  رێژه‌ی  بێكاری و هه‌ژاری زۆر زیادیكردوه‌، ئه‌مه‌ش چه‌ندین لێكه‌وته‌ی نه‌خوازراو و هه‌ندێكجار مه‌ترسیداری هه‌بوه‌، بۆته‌ فاكته‌رێكی به‌هێز بۆ دروستبوونی خۆپیشاندانه‌كان و ناره‌زایی جه‌ماوه‌ریی به‌رین، بۆته‌ هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی بێكاری و نه‌بوونی دادپه‌روه‌ری له‌ دابه‌شكردنی سامانی نیشتیمانی و  ناهاوتایی چینایه‌تی، له‌ هه‌مانكاتیشدا فاكته‌ره‌ێكی به‌هێز بوه‌ له‌ هه‌ڵكشانی توندوتیژی و دیارده‌ی تیرۆریزم له‌ عێراقدا، هه‌میشه‌ تیرۆریزم سودمه‌ندی یه‌كه‌مه‌ له‌  نادادپه‌روه‌ری، له‌  هه‌ڵكشانی رێژه‌ی بێكاری و هه‌ژاری ، تیرۆر سود له‌ بارودۆخی خراپ وه‌رئه‌گری بۆ به‌هێزكردنی خۆی

 كێشه‌كانی عێراق و دۆزینه‌وه‌ی رێگاكانی چاره‌سه‌ركردنی، پێویستی به‌ دیدێكی نیشتیمانی و روانگه‌یه‌كی پشت به‌ستوو به‌ زانست و خوێندنه‌وه‌ی عه‌قلانی هه‌یه‌، پێویستی به‌ تێزێك هه‌یه‌ كه‌ خوێندنه‌وه‌ی رووكه‌ش تێبپه‌رێنێت و ریشه‌ی گرفته‌كان ببینیت ، عێراق پێویستی به‌ سه‌رۆكیكه‌ بتوانیت په‌نجه‌ بخاته‌ سه‌ر جه‌وهه‌ری گرفته‌كان و چاره‌سه‌ری بكات، له‌م چوارچێوه‌یه‌شدا رۆڵی سه‌رۆك كۆماری عێراق رۆڵێكی گرنگ و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌، به‌خوێندنه‌وه‌یه‌كی وردی روداوه‌ سیاسیه‌كانی  ماوه‌ی  رابردوو له‌وه‌ تێده‌گه‌ین سه‌رۆك كۆمار بنیادنه‌ری ستراتیژ و پراكتیكی سیاسی نوێیه‌ له‌ عێراقدا ئه‌ویش ستراتیژی عه‌داله‌تخوازی و به‌رپاكردنی سه‌قامگیری سیاسییه‌ له‌ عێراقدا، ته‌واوی جوڵه‌ سیاسیه‌كانی سه‌رۆك كۆمار ئه‌و ئاماژه‌یه‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ ئه‌ده‌ن  هه‌م  مۆدیلیكی تازه‌ی له‌ حوكمرانی داهیناوه‌ و هه‌م كۆشكی سه‌لامی كردۆته‌ میحوه‌ری سه‌ره‌كی سیاسه‌تكردن و  كاركردن بۆ به‌رپاكردنی سه‌قامگیری سیاسی له‌ عێراقدا، له‌م لایه‌نه‌وه‌ ئه‌توانین سه‌رنجی چه‌ند ویستگه‌یه‌كی گرنگی كاركردنی سه‌رۆك كۆمار بده‌ین

روئیای سه‌رۆك كۆمار وه‌ك بنه‌مای بیناكردنی ستراتیژی عه‌داله‌تخوازی

یه‌كێك له‌ روداوه‌ گرنگه‌كانی عێراق به‌رپابوونی خۆپیشاندانی به‌رین و به‌رفراوانی جه‌ماوه‌ری بوو، له‌  سه‌ره‌تای خۆپیشاندانه‌كانی عێراقه‌وه‌ هه‌ڵویستی سه‌رۆك كۆمار له‌ یه‌ككاتدا به‌ دوو ئاراسته‌ی سه‌ره‌كی بوو ، یه‌كه‌میان به‌رپاكردنی سه‌قامگیری سیاسی و پاراستنی سه‌روه‌ری عێراق  وه‌ك ده‌وڵه‌تیك ، دوه‌میان ستراتیژی عه‌داله‌تخوازی له‌ حوكمرانیدا ، ئه‌م ستراتیژه‌ بنه‌ماكه‌ی له‌سه‌ر به‌رگریكردن له‌ مافی هاوڵاتیان و  گه‌رانه‌وه‌ی ماف بۆ خاوه‌ن ماف بونیاد نراوه‌، ستراتیژی عه‌داله‌تخوازی كاركردنه‌ به‌ ئاڕاسته‌ی به‌دیهێنانی دادپه‌روه‌ری له‌ پراكیتیكی سیاسی و دابه‌شكردنی دادپه‌روه‌رانه‌ی سامانی نیشتیمانی  و ره‌خساندنی ده‌رفه‌تی یه‌كسانی هه‌لی كار و ژیانێكی باشتر  بۆ هاوڵاتیان،    سه‌رۆك كۆمار له‌و ماوه‌ی خۆپیشاندانه‌كاندا   دوو وتاری گرنگی پێشكه‌شی گه‌لی عێراق كرد ، ئه‌م دوو وتاره‌ له‌ ناوه‌رۆكدا گوزارشت له‌ یه‌ك هێڵی فیكری و یه‌ك دنیابینی و ستراتیج ئه‌كه‌ن  بۆ بونیادنانه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدانی وڵات، جه‌خت ئه‌كاته‌ سه‌ر  ریشه‌ی كیشه‌ بنه‌ره‌تییه‌كانی ناوخۆی كۆمه‌ڵگای عێراقی و كیشه‌ بونیادییه‌كانی سیستمی حوكمرانی له‌ عێراقدا ، گرفته‌ جه‌وهه‌رییه‌كان كه‌ به‌رپرسیارن له‌ دروستكردنی گه‌نده‌ڵی دارایی و نه‌بوونی شه‌فافیه‌ت و نه‌بوونی خزمه‌تگوزاری له‌ ناوچه‌ عیرَاقیه‌كاندا،  به‌مه‌ش روكه‌شی كێشه‌كان  تێده‌په‌رێنێت و له‌باره‌ی هۆكار و بنه‌ره‌تی ده‌ركه‌وتنی كێشه‌كانه‌وه‌ ئه‌دوێ و له‌و روانگه‌یه‌وه‌ پێشنیاری چاره‌سه‌ر ئه‌خاته‌ روو، به‌جۆرێك ئه‌توانین ئه‌و دوو وتاره‌ وه‌ك به‌شێكی گرنگ له‌ نه‌خشه‌ رێگای بونیادنه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدانی عێراق بخه‌ینه‌ روو ، وه‌ك  مانیفیستی چاكسازی و ره‌چاوكردنی خواستی گشتی بۆ به‌رپاكردنی دادپه‌روه‌ری و حوكمرانی ره‌شید لێكبدریته‌وه‌.

یه‌كێك له‌ ره‌گه‌زه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی هه‌ردوو وتاره‌كه‌ی سه‌رۆك كۆمار  پاراستنی  ئاشتی و سه‌لامه‌تی خۆپێشانده‌ر و هێزه‌ مه‌نییه‌كان و تێكرای هاوڵاتیان بو، له‌ هه‌ردوو وتاردا به‌توندی پێداگیری له‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی به‌كارهێنانی توندوتیژی كرد به‌رانبه‌ر به‌ خۆپیشانده‌ران و به‌رانبه‌ر به‌ دام و ده‌زگا ده‌وڵه‌تیه‌كان و هێزه‌ ئه‌منیه‌كانی، گرنگی ئه‌م تێزه‌ به‌ ته‌نها له‌وه‌دا نیه‌ توندوتژی به‌رانبه‌ر به‌ خۆپیشانده‌رانده‌ران ئه‌هینیته‌  ئاستێكی زۆر نزمه‌وه‌  به‌ڵكو زیاتر له‌وه‌ گرنگیه‌كه‌ی خۆی له‌ دروخستنه‌وه‌ی ئه‌گه‌ری جه‌نگێكی ئه‌هلی و ناوخۆیی له‌ عێراقدا ئه‌بینێته‌وه‌، چونكه‌ له‌ عێراقدا چه‌ك ته‌نها به‌ ده‌ستی هێزه‌ ئه‌منیه‌كان نیه‌، به‌ڵكو چه‌ندین گروپی سیاسی و چه‌كداری بچووك و گه‌وره‌ هه‌ن خاوه‌نی چه‌كن و له‌ هه‌ر ساتێكدا ئه‌توانن عێراق بكه‌ن به‌ شانۆی كاره‌سات، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش سه‌رۆك كۆمار سه‌ره‌رای به‌ توندی ره‌تكردنه‌وه‌ی به‌كارهێنانی توندوتیژی دژی خۆپیشانده‌ران، پێداگیری كرد له‌وه‌ی چه‌ك ته‌نها به‌ ده‌ستی حكومه‌ت بێت، ته‌نها حكومه‌ت ئه‌توانێـت خاوه‌نی به‌كارهێنانی زه‌بروزه‌نگی ره‌وا بێت، كاتێك گرووپی جۆراوجۆر له‌ ده‌ره‌وه‌ی جكومه‌ت ئه‌بن به‌ خاوه‌نی چه‌ك ده‌رگا بۆ  چه‌ندین جۆری زه‌بروزه‌نگی ناره‌وا ئه‌خرێته‌ سه‌ر پشت  و هه‌میشه‌ ئه‌گه‌ری به‌رپابوونی جه‌نگی ناوخۆیی ئه‌كاته‌ ئه‌كاته‌ جه‌نگێكی كراوه‌.

جگه‌ له‌ مانه‌ سه‌رۆك كۆمار له‌ وتاره‌كه‌یدا به‌رده‌وام جه‌ختی له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی گرنگی چاكسازی و  گه‌شه‌پێدانی و خواستێكی سه‌ره‌كی هاوڵاتیان و خۆپیشانده‌ران كردوه‌ ئه‌ویش به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی  گه‌نده‌ڵیه‌ و  سزادانی گه‌نده‌ڵكارانه‌ وه‌ك خواستێكی بنه‌ره‌تی خۆپیشانده‌ران ، بۆ ئه‌مه‌ش فایلی گه‌نده‌ڵكاران ئاراسته‌ی دادگاكان  ئه‌كرێت و لێپرسینه‌وه‌ له‌ مه‌له‌فه‌كانی گه‌نده‌ڵی ئه‌كرێت ، ئه‌گه‌رچی بوونی گه‌نده‌ڵی له‌ عێراقدا مێژوویه‌كی فراوان و  بوونێكی ریشه‌داكوتراوی هه‌یه‌ ، هێز و په‌یوه‌ندی سیاسی جۆراوجۆری له‌ پشته‌وه‌یه‌، به‌ڵام ئیراده‌یه‌كی نیشتیمانی هه‌یه‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌م گه‌نده‌ڵییه‌.

گه‌نده‌ڵی ته‌نها داهاتی نیشتیمانی به‌ فیرۆ نادات ، به‌ڵكو ده‌رفه‌ته‌كانی هه‌لی كار و ژیانی باشتر بۆ نه‌وه‌كانی ئیستا و داهاتوو له‌بار ئه‌بات ، بۆیه‌ له‌ وتاری یه‌كه‌میدا سه‌رۆك كۆمار پێداگیری ئه‌كات له‌ دروستكردنی ده‌رفه‌تی كاری یه‌كسان و ژیانێكی باشتر بۆ هه‌موان.

سه‌رۆك كۆمار  له‌ وتاری یه‌كه‌میدا كه‌ له‌به‌رواری 7-10-2019 جه‌ختی كرده‌وه‌ له‌ گرنگی ره‌خساندنی هه‌لی كار ، به‌شێكی گرنگی بۆ ره‌خساندنی ده‌ره‌فه‌تی كاركردن ته‌رخانكردوه‌، له‌ وتاره‌ی پێشكه‌شی گه‌لی عێراقی كرد، له‌ دوو خاڵدا جه‌خت له‌سه‌ر  ره‌خساندنی ده‌رفه‌تی كار ئه‌كاته‌وه‌، ئه‌م ده‌ره‌فه‌تی كاره‌ هه‌م له‌ كه‌رتی تایبه‌تدا و هه‌م له‌  كه‌رتی حكومیدا، بۆ ئه‌مه‌ش، له‌ خاڵی حه‌وته‌می وتاره‌كه‌یدا ئه‌ڵیت  ((په‌له‌كردن بۆ پێكهێنانی ئه‌نجومه‌نی راژه‌ی ئیتیحادی له‌ كه‌سانێكی سه‌ربه‌خۆ كه‌ له‌ماوه‌ی یه‌ك مانگدا ده‌ست به‌كاربن بۆ دانانی رێوشوێن بۆ داواكارییه‌كانی دامه‌زراندن به‌شێوه‌یه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌، كه‌ ئه‌وله‌ویه‌ت بدرێت به‌ ده‌رچووان و خاوه‌ن بڕوانامه‌ باڵاكان، هه‌روه‌ها پێداچوونه‌وه‌و گرتنه‌به‌ری رێوشوێنی گشتگیر بۆ رێكارو رێكخستنی ئالیاتی دامه‌زراندنی حكومی كه‌ رێگری بكات له‌ مه‌حسوبیه‌ت و گه‌نده‌ڵی له‌م دۆسییه‌دا، سه‌ره‌رای ئه‌وانه‌ش ده‌سپێكردنی دامه‌زراندن وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌بودجه‌دا بڕیاری لێ دراوه‌))  ئه‌مه‌ تێزیكی نیشتیمانیانه‌ی روونه‌ و چه‌ندین ره‌هه‌ندی نیشتیمانی گرنگ له‌ خۆ ئه‌گرێت :  یه‌كه‌میان   پێكهێنانی  ئه‌نجوومه‌نی راژه‌، ئه‌مه‌ پێویستیه‌كی گرنگی هه‌ر ده‌وڵه‌تێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی سیستماتیزه‌كراو  هه‌لی كار بره‌خسێنێت و  ریگا بگرێت له‌ هه‌ڵاوسانی كه‌رتی حكومی و دروستبوونی  بێكاری شاراوه‌،  دوه‌میان دامه‌زراندن به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو دادپه‌روه‌رانه‌ بیت و به‌ دوور بیت له‌ مه‌حسوبیه‌ت و ده‌ستیۆوه‌ردانی حزبی و كه‌سی ، ئه‌مه‌ش پێش هه‌موو شت له‌ خزمه‌ت توێژی گه‌نجان و تێكرای هاوڵاتیاندایه‌، شایانی باسه‌  ره‌خساندنی ده‌رفه‌تی یه‌كسان و دادپه‌روه‌رانه‌ بۆ تێكرای هاونیشتیمانیان و  كێبركی له‌سه‌ر بناغه‌ی لێهاتووی به‌شێكی هه‌ره‌  ره‌سه‌نه‌  له‌ دنیابینی سه‌رۆك كۆمار، پێشتر له‌و ساڵانه‌ی سه‌رۆكی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان بوو، هه‌مان هه‌نگاوی نا بۆ دامه‌زراندن، دامه‌زراندنی له‌  قۆرخكاری حزبی و كه‌سی رزگاركرد و ده‌رگای ده‌رفه‌تی یه‌كسانی بۆ هه‌موان كرده‌وه‌ به‌ پشت به‌ستن به‌ سی ڤی و ململانێ له‌سه‌ر بناغه‌ی لیهاتویی، به‌مه‌ش سه‌رۆك كۆمار پایه‌كانی ستراتیژی عه‌داله‌تخوازی له‌ عێراقدا جێگیر كرد و نیشانیدا رۆئیای سیاسی ئه‌و له‌سه‌ر بنه‌مای خزمه‌تكردنی هاونیشتیمانیان و به‌رپاكردنی دادپه‌روه‌ری و به‌دیهێنانی خۆشگوزه‌رانی زیاتر و باشتر وه‌ستاوه‌.

سه‌رۆك كۆمار وه‌ك مۆدیلێك بۆ دروستبوونی ئیراده‌ی سیاسی سه‌ربه‌خۆ و بونیادنه‌ریه‌كێكی دیكه‌ له‌ جوڵه‌ سیاسیه‌ گرنگه‌كانی سه‌رۆك كۆمار ته‌سلیم نه‌بوون بوو به‌و فشارانه‌ی له‌لایه‌ن هه‌ندێك له‌ هێزی سیاسی و كوتله‌ی په‌رله‌مانییه‌وه‌ به‌رانبه‌ری ئه‌كرا به‌ ئامانجی دیاریكردنی  كاندیدێك بۆ سه‌رۆك وه‌زیران له‌ كوتله‌ی بینا، به‌لام سه‌رۆك كۆمار ئه‌م فشارانه‌ی ره‌تكرده‌وه‌ و له‌به‌رده‌میدا نه‌ك ته‌نها خۆراگرییه‌كی گه‌وره‌ی نیشاندا به‌ڵكو ئاڵنگارییه‌كی گه‌وره‌ی كرد و نامه‌یه‌كی ئاراسته‌ی په‌رله‌مان كرد، له‌ نامه‌كه‌دا ئاماده‌یی نیشاندا بۆ ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌، ئه‌م نامه‌یه‌ و ئه‌م ئاڵنگارییه‌  به‌ رووی هێزه‌ كلاسیك و خۆسه‌پێنه‌كانی سیاسه‌تی عێراقیدا له‌لایه‌ك هێمابوو بۆ بوونی ئیراده‌یه‌كی سیاسی و ستراتیژێكی نوێی سیاسه‌تكردن كه‌ برییتیه‌ له‌ به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی هێزه‌ خوسه‌پین و هه‌ژموونگه‌راكان كه‌ ره‌زامه‌ندی شه‌قامی عێراقی و هاوڵاتیانی نارازی له‌سه‌ر نییه‌، له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ جۆش و خرۆشی خسته‌ نێو شه‌قام و خۆپیشانده‌رانه‌وه‌ ، بۆ یه‌كه‌مجار هه‌ستیانكرد عێراق خاوه‌نی سه‌رۆك كۆمارێكه‌ به‌رگری له‌ ماف و ئازادییه‌كانیان ئه‌كات، لێره‌وه‌ش ژماره‌یه‌ك زۆر له‌ نوسه‌ر و چاودێرانی سیاسی سه‌رۆك كۆماریان به‌ دوا سه‌نگه‌ری به‌رگری له‌ عه‌داله‌ت و مافی هاوڵاتیان ناساند، ئه‌و هه‌ڵویست و ئیراده‌ سیاسیه‌ی سه‌رۆك كۆمار  له‌ چه‌ندین  هه‌ڵگری چه‌ندین ده‌لاله‌تی گرنگ بوو له‌وانه‌:

یه‌كه‌میان: ته‌سلیم نه‌بوون به‌ فشاری كوتله‌ی بینا و به‌شێكی به‌رینی هێزه‌ شیعه‌كان هێمایه‌كی گرنگی به‌رجه‌سته‌بونی ئیراده‌یه‌كی سیاسی سه‌ربه‌خۆ بوو،  ئیراده‌یه‌ك كه‌ له‌ژێر فشاری سیاسی ناوخۆی و هه‌رێمیدا ئاماده‌ نییه‌  ئه‌جێندای سیاسی ئه‌وان  قبوڵ بكات و گیانی به‌ره‌نگاری و ته‌حه‌دا نیشان ئه‌دا، ئه‌م هه‌ڵویسته‌ جێگای ستایشی هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌بو كه‌ خه‌ون به‌ بوونی ئیراده‌ی سیاسی سه‌ربه‌خۆ و كه‌سایه‌تی به‌هێزی سیاسییه‌وه‌ ئه‌بینن كه‌ گیانی به‌ره‌نگاری و قوربانی تێدا بێت و له‌ پیناو پۆست و پێگه‌  هیچ  سازشێك نه‌كات،  ئه‌و هه‌ڵویسته‌ به‌شێوه‌یه‌كی به‌رفروان له‌لایه‌ن  زۆرینه‌ی ناوه‌ندی سیاسی عیراقی و عه‌ره‌بییه‌وه‌ پێشوازی لێكرا و پشتیوانی كرا.

دوه‌میان: ره‌تكردنه‌وه‌ی  كاندیده‌كانی كوتله‌ی بینا، كه‌ ژماره‌یه‌ك كاندیدَك بوو جێگای ره‌زامه‌ندی شه‌قامی عێراقی و خۆپێشانده‌ران نه‌بوو، به‌ڵگه‌یه‌كی روون بوو له‌سه‌ر پشتیوانی سه‌رۆك كۆمار بۆ خۆپیشانده‌ران و داواكانیان، هێمایه‌ك بو بۆ نیشاندانی خواستی سه‌رۆك كۆمار بۆ ده‌سپێكردنی قۆناغێكی تازه‌ له‌ سیاسه‌تی عێراقی و مۆدێلی به‌رێوه‌بردنی حوكمڕانی له‌ عێراقدا ، سه‌رۆك كۆمار نیشانیدا ده‌رفه‌تێكی شیاو ئه‌ڕه‌خسێنێت بۆ هاتنه‌ سه‌ر شانۆی كۆمه‌ڵێك روخساری سیاسی تازه‌، كه‌ توانا و وزه‌ی ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌یان هه‌بێت زه‌مینه‌ی قۆناغێكی تازه‌ له‌ ژیانی سیاسی و حوكمكردن له‌ عێراقدا بره‌خسێنن،  هه‌ڵبژاردنێكی پاك و بێگه‌رد ساز بكات و حكومه‌تێك پێكبێت گوزارشت بێت له‌ ئیراده‌ی سیاسی عێراقیه‌كان.

سێیه‌میان: كاندیدكردنی سه‌رۆك وه‌زیران له‌لایه‌ن سه‌رۆك كۆماره‌وه‌ و به‌ دوور له‌ خواستی ژماره‌یه‌ك هێزی سیاسی سه‌ركوتگه‌ر و خۆسه‌پێن، ئه‌و راستیه‌ی نیشاندا كه‌ پۆستی سه‌رۆك كۆماری پۆستێكی ته‌شریفاتی نیه‌ وه‌ك هه‌ندێك كه‌س  ئاماژه‌یان بۆ ئه‌كرد، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ پۆستێكه‌ له‌ زۆر دۆخی هه‌ستیاردا ئه‌توانێت رۆڵی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ ببینی له‌ دروستكردنی بریاری سیاسی عێراقیدا، وه‌ك چۆن له‌ ساته‌وه‌ختی دیاریكردنی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراقدا هه‌م شه‌قامی عێراقی و خۆپیشانده‌ران، هه‌م هێزه‌ سیاسیه‌كان و هه‌م وڵاتانی هه‌رێمی و زلهێزانی جیهان چاوه‌روانی سه‌رۆك كۆمار بوون بۆ دیاریكردنی سه‌رۆك وه‌زیرانی داهاتوو

پرۆژه‌ یاساكانی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار وه‌ك  پرۆژه‌یه‌كی گه‌وره‌ی نیشتیمانی

سه‌رۆك كۆماری عێراق دكتۆر به‌رهه‌م ساڵح، له‌گه‌ڵ ده‌ستبه‌كاربونیه‌وه‌ وه‌ك سه‌رۆك كۆمار، ژماره‌یه‌ك پرۆژه‌ یاسای ئاماده‌كرد و ئاراسته‌ی  ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی كرد،  كاتێك سه‌رنجی ناوه‌رۆكی كۆی پرۆژه‌ یاساكان ئه‌ده‌ین، له‌وه‌تێده‌گه‌ین ئه‌م پرۆژه‌ یاسایانه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ روئیای سیاسی سه‌رۆك كۆمارن كه‌ زاده‌ی  روانگه‌یه‌كی نیشتیمانی گه‌وره‌ و به‌رفروانن،  به‌شدارییه‌كی سه‌رۆك كۆمارن له‌  بۆ پێشكه‌شكردنی خزمه‌تی شایسته‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ شایسته‌ی خزمه‌تكردن، بۆ دروستكردنی سیستمێكی سیاسی دیموكرات و دادپه‌روه‌ر كه‌ گره‌نتی هه‌ڵبژاردنی پاك و بێگه‌رد بكات و ئیراده‌ی سیاسی هاونیشتیمانیان له‌به‌رچاو بگرێت، ده‌كرێت لێره‌دا به‌ كورتی له‌باره‌ی هه‌ندێك له‌ پرۆژه‌ یاساكانی سه‌رۆكایه‌تی كۆماره‌وه‌ بدوێیین.

یه‌كه‌م: پرۆژه‌ یاسای به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی توندوتیژی خێزانی

یه‌كێك له‌ پرۆژه‌ گرنگه‌كان كه‌ له‌لایه‌ن سه‌رۆكایه‌تی كۆماره‌وه‌  ئاماده‌ كراوه‌ و تیایدا زه‌مینه‌ی یاسایی ئه‌ره‌خسینیت بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی یه‌كێك له‌ خراپترین فۆرمه‌كانی توندوتیژی كه‌ بریتیه‌ له‌ توندوتیژی خێزانی، توندوتیژی له‌سه‌ر بنه‌مای ره‌گه‌ز و دروستبوونی جیاكاری ره‌گه‌زی، سه‌رۆكایه‌تی كۆمار پرۆژه‌ یاسای به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ توندو تیژی خێزانی رەوانەی ئەنجومەنی نوێنەران کرد  ئامانج لەو پرۆژە قانونە کە له‌ به‌رواری ٢٠١٩/٩/١٥ رەوانەی ئەنجومەنی نوێنەران کرا بریتییە لە پاراستنی خێزان بە تایبەت ژنان و کچان و بەدوورگرتنیان لە هەر جۆرە توندوتیژییەک بە بیانووی بەها کۆمەڵایەتییەکان و پاراستنی شه‌ره‌ف ئه‌نجام ئه‌درێت ،  ئه‌مه‌ سه‌ره‌رای  رێگریكردن له‌هه‌ر چه‌شنه‌ توندوتیژییه‌ك كه‌ دژ به‌ ژنان ئه‌نجامئه‌درێت و سزادانی سەرپێچی کاران و قەرەبووکردنەوەی ئەو زیانانەی کە بەهۆی ئەو توندوتیژییەوە دەکەوێتەوە، لەگەڵ پارێزگاریکردن لە قوربانییەکان و پێشکەشکردنی چاودێری پێویست و دەستەبەرکردنی باری کۆمەڵایەتی.

 له‌ ناورۆكی پرۆژه‌یاسكه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ كراوه‌  کە دادگایەکی تایبەت لە لایەن ئەنجومەنی دادوەری باڵاوە پێکدەهێنرێت  كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌كات له‌ روداوه‌كانی توندوتیژی دژی ژنان، هاوکات پرۆژە بڕیارەکە وەزارەتی کارو کاروباری کۆمەڵایەتی پەیوەست دەکات بە کردنەوەی ناوەندەکانی داڵدەدان بە قوربانیانی توندوتیژی خێزانی لە بەغدا و تەواوی پارێزگاکانی تر لە پێناو پارێزگاریکردن لێیان و گەڕانەوەیان بۆ ناوخێزان، ئه‌م پرۆسه‌یه‌ هه‌نگاوێكی گرنگه‌ به‌ ئاراسته‌ی   دیموكراتیزه‌ی ژیانی  كۆمه‌ڵایه‌تی و  دروستكردنی تاكی ئازاد،  سنووردانانه‌  تاوه‌كو له‌ژێر ده‌مامكی خێزانی و پاراستنی نه‌ریتدا چه‌وسانه‌وه‌ و توندوتیژی ره‌گه‌زی به‌رێوه‌ نه‌چن.

له‌ سایتی فه‌رمی سه‌رۆكایه‌تی كۆماردا به‌مشێوه‌یه‌ له‌باره‌ی ئه‌م پرۆژه‌یه‌وه‌ هاتوه‌ : دەقی پرۆژەکە بریتییە لە پێکهێنانی لیژنەیەکی باڵا لە لایەن ئەنجومەنی وەزیران بە ناونیشانی لیژنەی باڵا بۆ بەکژاچوونەوەی توندوتیژی خێزانی کە وەزیری کارو کاروباری کۆمەڵایەتی سەرۆکایەتی دەکات هاوکات پێکهێنانی بەڕێوەبەرایەتییەک لە خۆدەگرێت بە ناونیشانی بەڕێوەبەرایەتی پاراستنی خێزان لە وەزارەتی ناوخۆ کە چۆنێتی بەڕێوەبردنی ئەرکەکانی لە دەقی پڕۆژە یاساکەدا هاتووە بەجۆرێک فەرمانبەرێک بە پلەی بەڕێوەبەری گشتی پسپۆڕی لە بواری کاروباری خێزانی هەبێت سەرۆکایەتی دەکات

دووه‌م:  پرۆژه‌ی بونیادنانه‌وه‌، نه‌خشه‌ رێگایه‌ك بۆ بونیادنانه‌وه‌ی ئابووری عێراق

یه‌كێكی دیكه‌ له‌ پرۆژه‌ یاساكانی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار  كه‌ به‌ هاوبه‌شی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران  ئاماده‌كراوه‌ بریتیه‌ له‌ پرۆژه‌ یاسای بونیادنانه‌وه‌،  ئه‌م پرۆژه‌ یاسایه‌  نه‌خشه‌رێگایه‌كه‌ بۆ بونیادنانه‌وه‌ ئابووری وڵات كه‌ به‌ درێژایی چه‌ندین ده‌یه‌ی رابردوو رووبه‌رووی كاولكاری و وێرانبوونی گه‌وره‌ بۆته‌وه‌ ،  ئه‌و پرۆژه‌ یاسایه‌  له‌ ٢٠١٩/٩/١٧ له‌لایه‌ن ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیرانه‌وه‌ په‌سه‌ندكراو و ئاراسته‌ی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران كرا، ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ئه‌یه‌وێ بەسود وەرگرتن لە راوێژی ژمارەیەک لە پسپۆڕان و خاوەن تواناکانی ئەو بوارە ئابووری وڵات به‌ره‌و بوژانه‌وه‌ به‌رێت، ئامانجی پرۆژه‌ یاساكه‌ بریتیه‌ له‌ بونیادنانه‌وه‌ی  ژێرخانی  وڵات ، ئه‌مه‌ش له‌ رێگای ئه‌نجامدانی پرۆژه‌ی ستراتیژی گه‌وره‌ی ئابوورییه‌وه‌، بوژانه‌وه‌ی سێكته‌ره‌كانی به‌رهه‌مهێنان به‌ تایبه‌ت سێكته‌ری پیشه‌سازی و كشتوكاڵ و  سێكته‌ره‌كانی به‌رهه‌مهێنان، تا عێراق ببیته‌ وڵاتێكی خۆژێن و به‌رهه‌مهێن، به‌مه‌ش عێراق له‌وه‌ ده‌ربچێت وڵاتێكی نه‌وتی بێت به‌ ته‌نها،  نه‌وت سه‌رچاوه‌ی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی دابینكردنی سامانی نیشتیمانی بێت، به‌ڵكو سێكته‌ره‌كانی دیكه‌ی به‌رهه‌مهێنان رۆڵی گه‌وره‌ ببینین له‌ پێكهێنانی داهاتی نیشتیمانیدا.

  له‌باره‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌نجومه‌نه‌كه‌وه‌ له‌ سایتی فه‌رمی سه‌رۆكایه‌تی كۆماردا هاتوه‌  (پرۆژەی ئەنجومەنی بنیادنانەوە دەسەڵاتی فراوانی پێ ئەدرێت بۆ ئەوەی چاودێری و سەرپەرشتی پرۆژەکان بکات و بەڕێوەیان بەرێت و جێبەجێشیان بکات، هاوکات دەرفەتی کار بڕەخسێنێت و ببێتە مایەی ئەوەی کە هاووڵاتیانی عیراقی سود لە داهاتەکانی دەوڵەت وەرگرن لە رێگەی دابەشکردنی سودی پرۆژەکان بەسەریاندا و ئەولەویەتیان پێ بدرێت بۆ ئەوەی لە پرۆژەکانی ئەنجومەنەکدا بەشداربن، هاوکات پرۆژەی گەشەپێدانی گرنگی ئابووری جێ بەجێبکەن بۆ ئەوەی پەرە بە داهاتەکانی عیراق بدەن لەرووی مادی و مرۆییەوە، هەروەها کەرتی کارای نیشتمانی دابمەزرێنن کە تیایدا کێ بڕکێی ئازاد بێنێتە کایەوەو پاڵنەرێکیش بێت بۆ گەشەپێدانی زیاتر.)

سییه‌م: پرۆژه‌ یاسای هه‌ڵبژاردنه‌كان،  پرۆژه‌ی دیموكراتیزه‌ی ژیانی سیاسی

 یه‌كێك له‌ پرۆژه‌ گرنگه‌كانی سه‌رۆكایه‌تی  كۆمار بریتیه‌ له‌ پرۆژه‌ یاسای هه‌ڵبژاردنه‌كان،  ئه‌م پرۆژه‌ یاسایه‌ له‌ قۆناغێكی هه‌ستیار و گرنگی عێراقدا هاتۆته‌ كایه‌وه‌ و گوزارشتیكی گرنگیشه‌ له‌ خواستی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار و سه‌رۆكه‌ كورده‌كه‌ی به‌ ئاڕاسته‌ی به‌دیهێنانی هه‌ڵبژاردنێكی  پاك و بێگه‌رد، به‌ ئومێدی هێنانه‌ئارای ده‌رفه‌تێكی دادپه‌روه‌رانه‌ بۆ به‌شداری هه‌موان له‌ كایه‌ی سیاسیدا و رزگاركردنی كێڵگه‌ی سیاسه‌ت له‌ قۆرخكاری و هه‌ژموونی ژماره‌یه‌ك هێزی سیاسی گه‌وره‌.

به‌ خوێندنه‌وه‌ی وردی پرۆژه‌كه‌ی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار له‌وه‌ تێده‌گه‌ین ئامانجی راسته‌قینه‌ی پرۆژه‌كه‌ كامڵكردنی پرۆسه‌ی دیموكراسییه‌ له‌ عێراقدا، دروستكردنی سیستمێكه‌ له‌ سایه‌یدا به‌رزترین ئاستی شه‌فافیه‌ت له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان بێته‌ ئاراوه‌ و بواری ساخته‌كاری بهینێته‌ نزمترین ئاست، به‌مه‌ش هه‌ڵبژاردن گوزارشتێكی راسته‌قینه‌ بێت له‌ ئیراده‌ی گشتی هاوڵاتیان و،  ره‌خساندنی ده‌رفه‌تێك  بێـت تاهه‌ڵبژاردن  بوارێكی گرنگ بێت بۆ خزمه‌تی هاوڵاتیان نه‌ك  نمایشی هێز و ده‌سه‌ڵاتی پارته‌ سیاسیه‌كان، شانسی یه‌كسان  بۆ به‌شداری هاوڵاتیان له‌ سیاسه‌تدا بره‌خسێنێت و ده‌رگا بۆ گه‌نجان بكاته‌وه‌  نه‌ك  زه‌مینه‌ خۆش بكات بۆ پاراستنی هێز و پێگه‌ی كه‌سانی هه‌ژموونكه‌ر له‌ كایه‌ی سیاسه‌تدا، پرۆژه‌ یاساكه‌ رێگایه‌ك بێت كه‌مكردنه‌وه‌ی بارگرانی دارایی دامه‌زراوه‌ هه‌ڵبژێردراوكان  له‌سه‌ر بودجه‌ی گشتی.

یه‌كێكی دیكه‌ له‌ گۆرانكارییه‌ گرنگه‌كانی پرۆژه‌ نوێیه‌كه‌ی هه‌ڵبژاردن له‌ عێراقدا بریتیه‌ له‌ گۆرینی  بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن له‌ ئاستی پارێزگاوه‌ بۆ ئاستی قه‌زا و، هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی  یاسای  لیست و نوێنه‌رایه‌تی  رێژه‌یی ، له‌ جیاتی ئه‌وه‌ سیستمی براوه‌ی یه‌كه‌م   په‌یره‌و ئه‌كرێت،  له‌ ماده‌ی 11، خاڵی یه‌كه‌مدا هاتوه‌ ”  بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن دابه‌ش ده‌بێت له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ی  هه‌ر قه‌زایه‌ك بازنه‌یه‌كی هه‌ڵبژاردن ئه‌بێت ” و له‌ خاڵی دوه‌میشدا هاتوه‌ ”  خۆپاڵاوتن تاكه‌كه‌سی ئه‌بێت له‌ چوارچێوه‌ی بازنه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌دا ”  له‌ خاڵی سێیه‌می هه‌مان ماده‌شدا هاتوه‌ ” رێكخستنی  ریزبه‌ندی پاڵیوراوان به‌ پێی ژماره‌ی ئه‌و ده‌نگانه‌ ئه‌بێت كه‌  هه‌ر یه‌كێكیان  به‌ده‌ستیانهێناوه‌، ئه‌و براوه‌یه‌ی زۆرترین ده‌نگی هێناوه‌ ئه‌بێته‌ براوه‌ی یه‌كه‌م و به‌ هه‌مان شێوه‌ بۆ پاڵیوراوه‌كانی دیكه‌ش”، ئه‌م پرۆسه‌یه‌ گرنگییه‌كی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ ، چونكه‌ قۆرخكاری هێزه‌ سیاسیه‌ هه‌ژموونگه‌ره‌كان له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردندا  لاواز ئه‌بێت و  ده‌رگا ئه‌كرێته‌وه‌ بۆ ده‌ركه‌وتنی كه‌سایه‌تی نوێ ، رێگائه‌درێت به‌ تاك له‌چوارچێوه‌ی بازنه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌یدا به‌شداری بكات و ئه‌گه‌ری سه‌ركه‌وتنی به‌هێز بێت.

ئه‌مه‌ سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ی به‌شێكی گرنگی پرۆژه‌ یاساكه‌ تایبه‌ته‌ به‌ دیاریكردنی پێكهاته‌ و ئه‌ركه‌كانی كۆمیسیونی سه‌ربه‌خۆی هه‌ڵبژاردنه‌كان، له‌م به‌شه‌دا هه‌وڵدراوه‌ بینای كۆمیسونێكی ته‌واو سه‌ربه‌خۆ و پرۆفیشناڵ بكرێت و كۆتایی به‌ پشك پشكێنه‌ی حزبی بێت له‌ پێكهێنانی ئه‌نجومه‌نی كۆمیسیاران، ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێكی گرنگ بوو بۆ رزگاربوون له‌و دۆخه‌ نێگه‌تیڤه‌ی  ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ له‌ ماوه‌ی رابردوودا تێیكه‌وتبوو، به‌ڵكو كۆمیسونێكی نوێ بێته‌ ئاراوه‌ كه‌ ده‌سته‌به‌ری هه‌ڵبژاردنێكی پاك و بێگه‌رد و  نوێنه‌رایه‌تییه‌كی راست و ره‌واتر بكات.

چواره‌م: پرۆژه‌ یاسای پاراستنی ژنانی ئێزدی

یه‌كێكی دیكه‌ له‌ پرۆژه‌ یاساكانی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار پرۆژه‌ یاسای  پاراستنی مافی ژنانی ئێزدی بوو، ئه‌م پرۆژ یاسایه‌ سه‌ركه‌وتنێكی ئه‌خلاقی بوو بۆ سه‌رۆكایه‌تی كۆمار، ئه‌مه‌ سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ی هێمایه‌كی دیاری خه‌مخۆری سیاسی و نیشتیمانی بوو به‌رانبه‌ر به‌و ژنانه‌ی كه‌ قوربانی یه‌كێك له‌ هێزه‌ هه‌ره‌ تاریكه‌كانی مێژوو بون ئه‌ویش داعش بوو،  ئه‌و ژنانه‌ی كران به‌ كۆیله‌ و له‌ بازاره‌كانی كۆیله‌فرۆشی فرۆشران، یان زیانی جۆراوجۆر به‌ بوون و كه‌سایه‌تی و پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیان گه‌یشتوه‌، بۆیه‌ زیاتر له‌ هه‌ر توێژێكی تر پێویستی به‌وه‌یه‌ ئاوریان لێبدرێته‌وه‌، قه‌ره‌بووی مادی و مه‌عنه‌وی بكرێنه‌وه‌ تا به‌و هۆیه‌وه‌ به‌شێك له‌ خه‌م و ئازاره‌كانیان كه‌م بكریته‌وه‌

(پرۆژه‌ یاساكه‌، ئاماژه‌ی به‌دامه‌زراندنی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌كی گشتی تایبه‌ت به‌سه‌رپه‌رشتی كاروباری ژنانی ئێزدی ئازادكراو كردوه‌، كه‌ڕاسته‌خۆ په‌یوه‌ست بێت به‌ئه‌مینداریه‌تی گشتی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانه‌وه‌ و بنكه‌كه‌ی له‌ پارێزگای موسڵ بێت و كاریشی بریتی بێت له‌ ئاماده‌كردنی داتا له‌سه‌ر ژنانی ئێزدی ئازادكراو  و چاودێریكردنیان و پێشكه‌شكردنی ھاریكاری پێویست و دابین كردنی ھه‌لی كار وخانووی گونجاو بۆ دووباره‌ نیشته‌جێكردنه‌وه‌یان، له‌گه‌ڵ ده‌سته‌به‌ركردنی خوێندن بۆ منداڵانیان و كردنه‌وه‌ی بنكه‌ی ته‌ندروستی تایبه‌ت به‌ چاره‌سه‌ركردنی نه‌خۆشه‌كان و دووباره‌ رێكخسته‌وه‌یان له‌ رووی ده‌رونی و كۆمه‌ڵایه‌تی و پێشه‌ییه‌وه‌.)

ھه‌ر له‌پڕۆژه‌ یاسه‌كه‌دا ھاتووه‌ كه‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی گشتی كاروباری ژنانی ئێزدی ھه‌ڵده‌ستێت به‌دابینكردنی موچه‌ی مانگانه‌ بۆ ژنانی ئازادكراوی ئێزدی، كه‌ نزیك بێت له‌موچه‌ی خانه‌نشینان، پارچه‌یه‌ك زه‌وی به‌بێ به‌رامبه‌ر یان پێ ببه‌خشرێت.

كۆمێنتی خۆت جێبێلە

هەواڵی تر

نرخی نەوت لە جیهاندا بەرزبووەوە

برادۆست میدیا ـ ئابووری نرخی نەوتی خاو لە بازاڕەكانی جیهاندا بەرزبووەوە، ئێستا هەر بەرمیلێ…