17/09/2020

کاریگەری جەنگ و ڕاگەیاندن لە پەرروەردەکردنی منداڵدا

کاریگەری جەنگ و ڕاگەیاندن لە پەرروەردەکردنی منداڵدا

ئەو منداڵانەی دایکەکانیان خاوەنی تەندروستیەکی باشن و بەشێوەیەکی ئاسایی دڵنیای و سەقامگیری دەبەخشن منداڵەکانیاین دەتوانن سوود لەو سەقامگیری و باوەشپێکردن و بەسنگەوەنوسانەی دایکەکانیان وەرگرن و دەتوانن ببنە خاوەنی تواناکارییەکی باش کە بریتییە لە (هاوسەنگی دەروونی).

بە پێچەوانەشەوە ئەو دایکانەی کە نەخۆشی دەروونیان هەیە کەم تا زۆر کاریگەری ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان لەسەر منداڵەکانیان هەیە بە جۆرێک کە منداڵەکانیان درەنگتر دەگەنە ئەو هاوسەنگییە و ئەمەش کاریگەری لەسەر سەقامگیری و گەشەسەندنی مەعریفیان هەیە وە بەتایبەتتر ئێمە لێرەدا تیشک دەخەینە سەر چەند خاڵێک لەوانە :
١/جەنگ{تیرۆر}.
٢/ڕاگەیاندن.

دەتوانین بڵێین بە جۆرێک لە دوای خێزان و کەسە پلەیەکەکانی کە پێکهاتوون لە [دایک و باوک و خوشک و برا].

ئەم دوو هۆکارە کە جەنگ [تیرۆر] ڕاگەیاندنە کاریگەری زۆری هەیە لەسەر منداڵ بەجۆرێک کە ئەو وڵاتانەی جەنگی تێدایە منداڵان بەجۆرێک پەروەردە دەکرێن زۆر جیاوازە لە وڵاتانی ئارام و دوور لە جەنگ چونکە ئەو وڵاتانەی جەنگی تێدایە ڕووبەڕووی کۆمەڵێک گرفت ئەبنەوە لەوانەش جیابوونەوە، قەیرانی خێزانی گەورە، مایەپوچییو نەخۆشی قورس….هتد.

کە ئەمانەش هۆکارن بۆ توشبوون بە نەخۆشی دەروونی و سەرجەمی ئەمانە بارگرانییەکان و ناڕەحەتییەکان گەورەتر دەکەنەوە کە لێرەدا جەنگ کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر هەماهەنگی دەروونی دەبێت ئەم چەمکە{Attunement}
بە مانای ئەو هەماهەنگیە دەروونیە هاوسەنگە دێت کە لە کاتی پڕۆسەی دابەشکردنی هەستێکی دیاری کراو لەگەڵ مرۆڤێکی دیکەدا بەرجەستە دەبێت.

ئەم بارودۆخە درێژە دەکێشێت بە جۆرێک کە زۆر جار دەبێتە گرێی دەروونی{العقدة النفسي} وە چەندەها کاریگەری خراپی دیکەی هەیە کە ئەمەی خستمانەڕوو گرینگترینیان بوو وە باشترین نموونە بۆ ئەمە بریتییە لە وڵاتی عێراق و نەخۆشی دەروونی منداڵان و جەنگی٢٠٠٣ بەدەر لە جەنگەکانی پێشوو {جەنگی عێراق-ئێران، جەنگی عێراق-کوەیت}، قۆناغی دوای داڕووخانی ڕژێمی بەعس٢٠٠٣، عێراقی ڕووبەڕووی توندوتیژییەکی بێوێنە کردەوە، کە دەرئەنجام کۆمەڵێک نەخۆشی و دەردی دەروونی گەورەی بڵاوکردەوە. یەکێک لەو توێژینەوە زانستییانەی دیراسەی حاڵەتی منداڵەکانی کردووە لە عێراقتوێژینەوەیەکە لەسەر ١٢١منداڵی ]٠ saeed &alhashimi,2008]شاری بەغدا ساز کراوە
ئەم منداڵانەلە چوار قوتابخانەی سارەتاییەوە [نەک بنەڕەتیی] لە ساڵی٢٠٠٥هەڵبژێردراون.

دەبێ ئەوەش یاداشت بکەین ساڵی ٢٠٠٥ واتە دوو ساڵ دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس، عیراق دەکەوێتە ناوەڕاستی شەڕێکی ساختی ناوخۆیی و مەزهەبییەوە. شاری بەغدا زیاتر لە هەموو شوێنەکانی دیکە زەرەرمەند بوو، بەشێوەیەک ڕۆژنەبوو چەندین تەقینەوەی گەورەی تیادا ڕوو نەدەن. منداڵانی بەغداش بەڕای ئێمە زەرەرمەندترین توێژی ئەم شارە بوون کە زیانێکی دەروونی گەورەیان بەرکەوت.

بەڵام بیرمان نەچێت لەگەڵ هەموو ئەمانەیە ئەگەر بێینە سەر خاڵی دووەم باسی بکەین کە ئەویش ڕاگەیاندن ئەوەی لەسەرجەم جەنگ و تیرۆر باسمان کرد کۆمەڵە شتانێک بوو کە بریتین لە دڵ خوپێک لە دەریایەک چونکە جەنگ و تیرۆر بە سەداهاو هەزارەها جۆری جیاوازی نەخۆشی دەرونی لەگەڵ خۆی ئەهێنێتە ئەم شارو وڵاتەیە ئەو مەملەکەتەی کە ڕوی تێدەکات بەڵام ئەوەی ئێمە باسمان کردبە کورتی چڕمان کردەوە وە دەستمان خستە سەر چەند خاڵێک وە چەند برینێک کە پێویستە کۆمەڵگەکانی لە دوای جەنگ خۆی چارەسەرکردنی ئەو خاڵانە بکەن.

بەڵام دووەم خاڵ گرنگترین خاڵ کەله دوای جەنگ و تیرۆر کە پێویستە قسەی لەسەر بکرێت ئەویش ڕاگەیاندنە، ڕاگەیاندن لەبەرئەوەی دەچێتە ناو دڵی هەموو ماڵێک و لە هەموو ماڵەکان وە ڕۆژنامە بێت یان ڕادیۆ بێت تیڤی بێت یاخود لە ئێستایە کە بەهۆی پێشکەوتنی ئامێرە ئەلیکترۆنیەکان وە هاتنی سۆشیال میدیاو تۆڕە کۆمەڵا یەتیەکانەوە بێت کە دەتوانرێت بڵێین پەیوەندی ڕاستەوخۆی و ناڕاستەوخۆی لەگەڵ خەڵکدا هەیەو ڕۆژانە خەڵک بەرکەوتەی هەیەو لەگەڵ جۆرە جیاوازەکانی میدیادا کەواتە میدیا دەتوانێت ڕۆڵێکی باش یاخود بە پێچەوانەوە خراپی هەبێت لەسەر خێزان ودواتریش کۆمەڵگە بەگشتی.

ڕاگەیاندن بەتایبەت لەو وڵاتانەی کە توشی جەنگ بونەتەوە دەبێت زۆر بە شێوەیەکی هەستیارانە مامەڵەی بکات بە تایبەت لەو کاتانەی کە ئەو وڵاتە لە حاڵەتی جەنگدابووە یاخود لەجەنگدایە یان ئەگەربێتەوە جەنگوە چونکە ئەوە ڕاگەیاندنە کە هۆشیاری و مەعریفەو ڕۆشنبیری ئەیات بە تاک دواتریش خێزان و دواتریش کۆمەڵگەو هەتا ئەچێت بۆ دەوڵەت و وڵات و کەواتە ڕاگەیاندن دەبێ بەشێوازێک مامەڵە بکات کە بە هەموو شێوەیەک بتوانێت پەیوەندیەکی باش لەگەڵ بێت تاکو خێزان کۆمەڵگای خۆیدا ببەستێت پێویستە هەمیشە ورەو متمانە بڵاو بکاتەوە پێویستە ڕاگەیاندکاران زۆرترین کتێب لەبارەی حاڵە دەرونیەکانەوە بخوێنەوە وە لەو کاتەنەیا زۆرترین زانیاری بدەن بە خەڵک زۆرترین ڕۆشنبیری و مەعریفە بڵاو بکەنەوە چونکە زۆربەی کات وتراوە کە نەخۆشیە نەفسیەکان قورسترن لە نەخۆشیە جەسەدیەکان یاخو بڵێن جەستەییەکان چونکە نەخۆشیە جەستەیەکان ڕەنگە بەدیار بێت و چارەسەری بۆ بدۆزرێتەوە یان ئەوەتا چارەسەری نەبێت بۆیە حاڵەتی نەفسی زۆرجار دۆزینەوەی چارەسەر قورسو ئەستەمترە لە نەخۆشیە جەستەیەکان .

کەواتە ئەبیت ڕاگەیاندن وەکو ئەرکی سەرشانی خۆی مامەڵە لەگەڵ تاکو خێزان و کۆمەڵگەکەیا بکات لەو حاڵەتانەیە هەتا لەو حاڵەتانەشدا کە جەنگ و تیرۆر نیە ئەبێت ڕاگەیاندن ورەیەکیی باشی هەبێت لەوەی کەوا خەڵکەکە بیربکەنەوە پێانبڵێن کە بیربکەوەن نەک پێیان بڵێ ئێوە ئەبێت وەک ئەوەی کە من ئەمەوێت بەڵکو بیر بکەنەوە ڕێگای خۆیان بدۆزنەوە کەواتە بیرمان نەچێت ڕاگەیاندن دەسەڵاتی چوارەم و وە ئەرکی سەرشانێتی کە بە کارامە هەستێت وە بیرمان نەچێت هەموو ئەو شتانە کە باسمان کرد لەسەر ڕاگەیاندن ئەرکی زیاتری لەسەر شانە سەبارەت بەم بابەتە وە تایبەت منداڵان چینی منداڵان کە لەناو کۆمەڵگایەدا چینێکی هەستیارن.

چونکە ئەو منداڵانە دواڕۆژ کە گەورە ئەبن پەروەردە ئەبن وە ئەخرێنە ناو وڵاتێکەوە کە ئەوانە دائەنرێن دەستنیشان ئەکرێن کەواتە ڕاگەیاندن هەل لەمنتیقیەوە توانێتی وەکو ئەرکێک لە ڕوی خێزانەوە لایەنی دەرونی ئەو منداڵانە زانیاریان پێببەخشێت توانێتی لایەنی مەعریفیان پێبەرز بکاتەوە فێری کۆمەڵێک شتیان بکات زایناریان پێببەحشێت لەوانە کتێب خوێندنەوە لەوانە دورکەوتنەوە لە چەکو تەقەمەنیو توندی تیژیو کۆمەڵێک شتی تر کەواتە ڕاگەیاندن تا ڕێژەیەکی باش توانیوێتی ئەرکی خۆی جێبەجێبکات وە لەکۆتایدا دەڵێم هیوادارم توانیبێتم بە نوسین ئەوم وتارە سودێک بگەیەنم بە هەموو ئەو کەسانەی وە هەموو ئەو خێزانانەی کە منداڵەکانیان لە کۆمەڵگەیەکی توشبوو بە شەڕ جا چ ڕابردوو بێت یان لە ئێستادا یان لە داهاتوو توش ئەبن سودێک بگەیەنم بەتایبەت ئەو جۆرە خێزانانە چونکە هەموو کاتێک لەناو ئەم کۆمەڵگایانەیە خێزانەکان منداڵە گەورەکان لە بچوکەکان لە منداڵەکان توڕە ئەبن لەو کاتەی کە هەڵەیەک ئەکەن لە کاتێکدا ئەوان بێئاگان کە ئەم منداڵەیان لە چ کۆمەڵگایەکە پەروەدە کردوە بیر لەوە ناکەنەوە کە کۆمەڵگای ئێمه شەڕی تیا بوە تیرۆری تیا بوە کەواتە زۆر بیر لە ڕەفتارە هەڵەکانی وەفیدباکە هەڵەکانی بۆ منداڵە کە شەڕی تێدا بوو لەم کۆمەڵگایە .

وە هیوادارم ئەو خێزانانەی کە منداڵی بچوکیان هەیە ئەم وتارەی من بخوێنەوەئەو فیدباکانەی کە مندڵاکانیان ئەینوێن لەم کۆمەڵگایە ئەم وتارەی من بخوێنەوە تێی بگەن زۆرجار هەڵەی دایکو باوکو خوشکو برا ئەو کەسانەی کە بەدەر لەوە خێزانە واتا لەدەرەوەی خێزانە پشتگیری کە بریتە لە ژینگەو کۆمەڵگا کەواتەجەنگ وتیرۆ لەگەڵ ڕاگەیاندن دەتوانین پەیوەندیەکی باشیان هەیە ڕاگەیاندن تاڕادەیکی باش دەتوانێ چارەسەرە دەرونیەکان بکات بەتایبەت لەسەر تاکەکانی کۆمەڵگاو بەتایبەت لەسەر منداڵان چونکە دواڕۆژی ئەم کۆمەڵگایەو وا ئەو ئەم کۆمەڵگایە بەڕێوە دەباتبەڵام بیرمان نەچێت لەگەڵ هەموو ئەمانەیە ئەگەر بێینە سەر خاڵی دووەم باسی بکەین کە ئەویش ڕاگەیاندن ئەوەی لەسەرجەم جەنگ و تیرۆر باسمان کرد کۆمەڵە شتانێک بوو کە بریتین لە دڵ خوپێک لە دەریایەک چونکە جەنگ و تیرۆر بە سەداهاو هەزارەها جۆری جیاوازی نەخۆشی دەرونی لەگەڵ خۆی ئەهێنێتە ئەم شارو وڵاتەیە ئەو مەملەکەتەی کە ڕوی تێدەکات بەڵام ئەوەی ئێمە باسمان کردبە کورتی چڕمان کردەوە وە دەستمان خستە سەر چەند خاڵێک وە چەند برینێک کە پێویستە کۆمەڵگەکانی لە دوای جەنگ خۆی چارەسەرکردنی ئەو خاڵانە بکەن.

بەڵام دووەم خاڵ گرنگترین خاڵ کەله دوای جەنگ و تیرۆر کە پێویستە قسەی لەسەر بکرێت ئەویش ڕاگەیاندنە، ڕاگەیاندن لەبەرئەوەی دەچێتە ناو دڵی هەموو ماڵێک و لە هەموو ماڵەکان وە ڕۆژنامە بێت یان ڕادیۆ بێت تیڤی بێت یاخود لە ئێستایە کە بەهۆی پێشکەوتنی ئامێرە ئەلیکترۆنیەکان وە هاتنی سۆشیال میدیاو تۆڕە کۆمەڵا یەتیەکانەوە بێت کە دەتوانرێت بڵێین پەیوەندی ڕاستەوخۆی و ناڕاستەوخۆی لەگەڵ خەڵکدا هەیەو ڕۆژانە خەڵک بەرکەوتەی هەیەو لەگەڵ جۆرە جیاوازەکانی میدیادا کەواتە میدیا دەتوانێت ڕۆڵێکی باش یاخود بە پێچەوانەوە خراپی هەبێت لەسەر خێزان ودواتریش کۆمەڵگە بەگشتی.

ڕاگەیاندن بەتایبەت لەو وڵاتانەی کە توشی جەنگ بونەتەوە دەبێت زۆر بە شێوەیەکی هەستیارانە مامەڵەی بکات بە تایبەت لەو کاتانەی کە ئەو وڵاتە لە حاڵەتی جەنگدابووە یاخود لەجەنگدایە یان ئەگەربێتەوە جەنگوە چونکە ئەوە ڕاگەیاندنە کە هۆشیاری و مەعریفەو ڕۆشنبیری ئەیات بە تاک دواتریش خێزان و دواتریش کۆمەڵگەو هەتا ئەچێت بۆ دەوڵەت و وڵات و کەواتە ڕاگەیاندن دەبێ بەشێوازێک مامەڵە بکات کە بە هەموو شێوەیەک بتوانێت پەیوەندیەکی باش لەگەڵ بێت تاکو خێزان کۆمەڵگای خۆیدا ببەستێت پێویستە هەمیشە ورەو متمانە بڵاو بکاتەوە پێویستە ڕاگەیاندکاران زۆرترین کتێب لەبارەی حاڵە دەرونیەکانەوە بخوێنەوە وە لەو کاتەنەیا زۆرترین زانیاری بدەن بە خەڵک زۆرترین ڕۆشنبیری و مەعریفە بڵاو بکەنەوە چونکە زۆربەی کات وتراوە کە نەخۆشیە نەفسیەکان قورسترن لە نەخۆشیە جەسەدیەکان یاخو بڵێن جەستەییەکان چونکە نەخۆشیە جەستەیەکان ڕەنگە بەدیار بێت و چارەسەری بۆ بدۆزرێتەوە یان ئەوەتا چارەسەری نەبێت بۆیە حاڵەتی نەفسی زۆرجار دۆزینەوەی چارەسەر قورسو ئەستەمترە لە نەخۆشیە جەستەیەکان .

کەواتە ئەبیت ڕاگەیاندن وەکو ئەرکی سەرشانی خۆی مامەڵە لەگەڵ تاکو خێزان و کۆمەڵگەکەیا بکات لەو حاڵەتانەیە هەتا لەو حاڵەتانەشدا کە جەنگ و تیرۆر نیە ئەبێت ڕاگەیاندن ورەیەکیی باشی هەبێت لەوەی کەوا خەڵکەکە بیربکەنەوە پێانبڵێن کە بیربکەوەن نەک پێیان بڵێ ئێوە ئەبێت وەک ئەوەی کە من ئەمەوێت بەڵکو بیر بکەنەوە ڕێگای خۆیان بدۆزنەوە کەواتە بیرمان نەچێت ڕاگەیاندن دەسەڵاتی چوارەم و وە ئەرکی سەرشانێتی کە بە کارامە هەستێت وە بیرمان نەچێت هەموو ئەو شتانە کە باسمان کرد لەسەر ڕاگەیاندن ئەرکی زیاتری لەسەر شانە سەبارەت بەم بابەتە وە تایبەت منداڵان چینی منداڵان کە لەناو کۆمەڵگایەدا چینێکی هەستیارن.

چونکە ئەو منداڵانە دواڕۆژ کە گەورە ئەبن پەروەردە ئەبن وە ئەخرێنە ناو وڵاتێکەوە کە ئەوانە دائەنرێن دەستنیشان ئەکرێن کەواتە ڕاگەیاندن هەل لەمنتیقیەوە توانێتی وەکو ئەرکێک لە ڕوی خێزانەوە لایەنی دەرونی ئەو منداڵانە زانیاریان پێببەخشێت توانێتی لایەنی مەعریفیان پێبەرز بکاتەوە فێری کۆمەڵێک شتیان بکات زایناریان پێببەحشێت لەوانە کتێب خوێندنەوە لەوانە دورکەوتنەوە لە چەکو تەقەمەنیو توندی تیژیو کۆمەڵێک شتی تر کەواتە ڕاگەیاندن تا ڕێژەیەکی باش توانیوێتی ئەرکی خۆی جێبەجێبکات وە لەکۆتایدا دەڵێم هیوادارم توانیبێتم بە نوسین ئەوم وتارە سودێک بگەیەنم بە هەموو ئەو کەسانەی وە هەموو ئەو خێزانانەی کە منداڵەکانیان لە کۆمەڵگەیەکی توشبوو بە شەڕ جا چ ڕابردوو بێت یان لە ئێستادا یان لە داهاتوو توش ئەبن سودێک بگەیەنم بەتایبەت ئەو جۆرە خێزانانە چونکە هەموو کاتێک لەناو ئەم کۆمەڵگایانەیە خێزانەکان منداڵە گەورەکان لە بچوکەکان لە منداڵەکان توڕە ئەبن لەو کاتەی کە هەڵەیەک ئەکەن لە کاتێکدا ئەوان بێئاگان کە ئەم منداڵەیان لە چ کۆمەڵگایەکە پەروەدە کردوە بیر لەوە ناکەنەوە کە کۆمەڵگای ئێمه شەڕی تیا بوە تیرۆری تیا بوە کەواتە زۆر بیر لە ڕەفتارە هەڵەکانی وەفیدباکە هەڵەکانی بۆ منداڵە کە شەڕی تێدا بوو لەم کۆمەڵگایە .

وە هیوادارم ئەو خێزانانەی کە منداڵی بچوکیان هەیە ئەم وتارەی من بخوێنەوەئەو فیدباکانەی کە مندڵاکانیان ئەینوێن لەم کۆمەڵگایە ئەم وتارەی من بخوێنەوە تێی بگەن زۆرجار هەڵەی دایکو باوکو خوشکو برا ئەو کەسانەی کە بەدەر لەوە خێزانە واتا لەدەرەوەی خێزانە پشتگیری کە بریتە لە ژینگەو کۆمەڵگا کەواتەجەنگ وتیرۆ لەگەڵ ڕاگەیاندن دەتوانین پەیوەندیەکی باشیان هەیە ڕاگەیاندن تاڕادەیکی باش دەتوانێ چارەسەرە دەرونیەکان بکات بەتایبەت لەسەر تاکەکانی کۆمەڵگاو بەتایبەت لەسەر منداڵان چونکە دواڕۆژی ئەم کۆمەڵگایەو وا ئەو ئەم کۆمەڵگایە بەڕێوە دەبات.

منداڵ وەكو كاراكتەرێكی سەرەكی كۆمەڵگە، كە ئایندەی وڵاتی لەسەر بنیاتدەنرێت، بەرەو ڕووی زۆرترین مەترسی بۆتەوە، بەدەرلەوەی جەنگ ئومێدەكانی دەكوژێ، خوێن ‌و كوشتن و بڕینیش دەبن بە بێبەهاترین شت لای منداڵ، بەو مانایەی لای منداڵ شتێك نییە بەناوی ترسەوە لەخوێنڕشتن ‌و سەربڕیندا، بێگومان هۆكاری ئەمەش بۆ میدیاكان دەگەڕێتەوە، چونكە ئەم شەڕانە بە بەردەوامی لەلایەن دەزگاكانی راگەیاندنەوە پیشان دەدرێن، ئەگەر پێشتر منداڵ ئەو بوونەوەرە بووبێت، كە سڵی لە خوێن ‌و كوشتن كردبێتەوە، ئەوا ئێستا لە سایەی تەكنەلۆژیا و ئامرازەكانی راگەیاندندا، ئەو چینەی كۆمەڵگەن، كە چێژ لە رشتنی خوێن ‌و كوشتارگە و مەیدانی جەنگەكان وەردەگرن.

شەڕەكانی ئەمدواییەی داعش لە هەریەك لە سوریا و عیراق، منداڵی ئەم وڵاتانەی خستە بەردەم مەترسییەكی تری ژیانیەوە، بە جۆرێك منداڵەكان بەردەوام چاوەڕێی فیلم ‌و ڤیدیۆی نوێ‌ ‌و چالاكییەكانی شەڕدەكەن، لەبەرئەوە جەنگ راستەوخۆ مەترسییەكی گەورەیە بۆ سەر ئایندەی منداڵەكان.

ئا: پەیمان عوسمان و کارۆخ سلێمان

كۆمێنتی خۆت جێبێلە

هەواڵی تر

بێرن ئاوت “سووتانی دەروونی” چیە؟

برادۆست میدیا ـ هەمەڕەنگ بێرن ئاوت یان سووتانی دەروونی ئەو دیاردەیە کە میدیاکاری جەنگی بە …