30/05/2020

هەڵوەستەیەك بۆ مێژووی گەندەڵی لە جیهان دا

وه‌رگێڕان و ئامادەكردن: عیسا بۆتانی

برادۆست میدیا- قەزای خەبات

مێژووی گەندەلی بەقەدەر مێژووی مرۆڤایەتی دەبێت, ئەو كردارە لە یەكەم خانەوادەی میسریی كۆن لە (2700 – 3100) ساڵ بەر لەزایین تێبینی كراوە و هەروەها ئاماژە بە چینی كۆنیش دەكرێ‌ بەوەی هەر ماڵێك خوداوەندێكی چێشتخانەی هەبووە كە چاودێری رەفتارەكانی ئەندامەكانی دەكرد، حەفتەیەك پێش سەرساڵی نوێی چینی ئەو خوداوەندەی چێشتخانەیە بۆ ئاسمان بەرز دەبووەوە و بۆ مەبەستی دیاریكردنی سزا و پادداشت راپۆرتی ساڵانەی خۆی دەدایە ئیمپراتۆر جایدی حاكمی بەهەشت . ئەندامانی ماڵەكانیش بۆ چاپۆشیكردن لە هەڵەكانیان و تاكو راپۆرتەكەی بەپێی ئارەزووی ئەوان ئامادە بكا, كێك و شەكر و هەنگوینیان لەژێر وێنەی خوداوەندی چێشتخانە دادەنا و بەرتیلخۆر دەكرا؛ پاشان رێوڕەسمی سووتاندنی وێنەی خوداوەند ئەنجام دەدرا كە لەو رێگایەوە بەرەو ئاسمان بەرز دەبووەوە.

لەسەر هەمان رێچكە, (هیرۆدۆت)ی مێژوونووسی یۆنانی گێڕاویەتییەوە كە خانەوادەی كامۆنیۆن قەشەكانی (ئۆراكڵ دلفی)یان بەرتیلخۆر كردووە كە یەك لە بەهێزترین هێزی نادیار بوونە لە یۆنانی كۆن و مێژووەكەی بۆ هەزار و چاردە ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. سەبارەت بەمە خەڵكی لەسەرانسەری یۆنان هاتن تاكو وڵامی پرسیارەكانیان لە بیسیای كاهینی باڵا وەرگرن, خانەوادەی ئەبولۆ كە خاوەن سامان و دەوڵەمەندبوون پێشنیاری نووژەنكردنەوەی پەرستگای ئەبۆلۆیان بە بەردی گرانبەهای باریان كرد كە بە بومەلەرزەیەك رووخابوو, لەبەرامبەریشدا بیسیای كاهینی باڵا بڕوا بە دەوڵەتی ئەسبارتە بهێنێت بۆ لەناوبردن و شكاندنی دەسەڵاتی ئەسینا یارمەتی خانەوادەی كامۆنیۆن بدا… بۆیە ئەرستۆی فەیلەسوفی یۆنانی گوتی(تەنانەت دەتواندرێ‌ خوداوەندەكانیش بەرتیلخوارد بكرێن).

مێژوونووسان ئاماژە بە ئیمپراتۆریەتی رۆمانی لە چەرخی چوارەم دەكەن و تەشەنكردنی گەندەڵی بە هۆكاری سەرەكی بۆ رووخانی ئەو ئیمپراتۆریەتە دەزانن, پێیانوایە كە پەتای گەندەلی پەلی بۆ كایە و دامەزراوەكانی سیاسی و ئابووری و سەربازی و كۆمەڵایەتی هاویشتبوو و بەمهۆیەوە لاوازی و سستی لەتێكڕای بوارەكان بەدی دەكرا و بە تایبەتی تێكچوونی چالاكی ئابووری و نەمانی چینی مامناوەند و پیادەكردنی ستەم بەرامبەر لە هاووڵاتیان و ناچاركردنیان بەدانی باج و خەڕاجێكی زۆر, هەروەها لاوازی و نا رێكخراوەیی لە سیستەمی سەربازی و پشتبەستن بە جاشەكان (ئەوەی بە بەربەرییەكان دەناسران) بۆ نێو ڕیزی لەشكر تاكو ئەو لەشكرە هێزی خۆی لە گۆڕینی ئیمپراتۆردا بینیەوە, هەر چەندە ئیمپراتۆر دقلنیانوس لە كۆتایی چەرخی سێیەم بە پیادەكردنی چەند چاكسازییەك توانی تەمەنی ئیمپراتۆریەتی رۆمانیا ماوەیەك درێژكاتەوە بەڵام دواجار نەیتوانی تا كۆتایی لە رووخان بیپارێزێت. بارودۆخی وڵاتەكە گەیشتبووە ئاستێك كە چاككردنەوەی ئەستەم بێت, لە ئەستۆگرتنی پۆستی ئیمپراتۆر گەیشتبووە راددەیەك وەكو بڕیاری لەسێدارەدان سەیر دەكرا بەشێوەیەك لە ماوەی حەفتا و پێنج ساڵ زیاتر لە بیست كەس عەرشیان گرتە دەست و هەر یەكێكیان دوای كوژرانی ئەوی پێشی خۆیان دەهاتن. گەندەڵی وا بڵاو ببووەوە تەنانەت باس لەوە دەكرێ‌ كە جارێكیان عەرشیان لە مەزادێكی ئاشكرا نمایش كرد بۆ فرۆشتن كە بووە هۆی ئەوەی هاووڵاتیان هیچ متمانەیەكیان بە سەركردەكانیان نەمێنێت. لەمڕووەوە لە پەرتووكێكدا بەناوونیشانی مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە, لە دانانی د.مدحەت محەمەد و بە هاوبەشی لەگەڵ چەند توێژوانێك و لە بەشێكی پەرتووكەكەدا هاتووە كە: (ئیمپراتۆریەتی یۆنانی كە وەكو درەختێكی گەورە بوو سێبەری بەسەر هەموو جیهانی كۆندا كردبوو, كیانێكی سیاسی و سەربازی بۆ ماوەی درێژ پێكهێنا, بەڵام نەیتوانی خۆی راگرێت)، باس لەوەش كراوە كە ستەمی سیاسی یەك لەهۆكارەكان بووە بەوەی تاكڕەوی لە دەسەڵاتدا پەیڕەو دەكرا كە هەمیشە پێكهاتەكانی دیكە بە كەمتر لە رۆمانییەكان سەیر دەكران و ئەو خراپ بەكارهێنانی دەسەڵاتە رووخانی ئیمپراتۆریەكەی لێ كەوتەوە. لەلایەكی دیكەشەوە پرسی گەندەڵی سیاسیش هۆكارێكی كەمتر نەبووە لەوانی دیكە بۆیە ئاماژە بەوە كراوە كە بەپێی بڕوای رۆمانییەكان وا بوو كە شەیتان لە رێگەی ئافرەتەوە دڵی پیاوەكان بەرەو خراپەكاری رادەكێشێ, بەڵام لە كۆتاییدا خۆیان سەرپێچیان لەو باوەڕە كرد و دەگوترێ‌ كە ئیمپراتۆر (كالیجولا) نوقمی ناز و نیعمەت و ژیانی رابورادن ببوو لەگەڵ ئافرەتان تەنانەت لەگەڵ (دۆرسێلا)ی خوشكیشی, ئێدی لێكترازان و دووركەوتنەوە نەك لەنێو دامەزراوە سیاسیەكان دروست بوو, بەڵكو ناكۆكی كەوتە نێوانی (بۆمبی و قەیسەر)یش و بەهۆی كێشە و ناكۆكییەكانیان ئاگایان لەدوژمنانی دەرەكی نەما و خەریكی دەنووك وەشاندن بوون لە یەكتری، هەر یەك لەو دوو برایە بەهۆی خواست و تەماعیكردن بۆ گرتنەدەستی جلەوی دەسەڵات و بۆ شكاندنی بەرامبەرەكەی داوای هاوكاریان لە هێزێكی دەرەكی دەكرد تاكو رۆمانیا بووە مەبەستی داگیركاری لەلایەن ئەو هێزە دەرەكیانە و وردە وردە خاكەی داگیر كراوە و لەناوچوو.

لە ساڵی 1660 و لە سەردەمی مەلیك ئیستجۆرت؛ دیاردەی گەندەڵی و بەرتیلدان گەیشتبووە ترۆپك لە وڵاتانی ئەوروپا و ئینگڵتەرا، كڕینی دەنگی پەرلەمانتاران بۆ كاریگەری كردن و پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان لەلایەن مەلیكەوە شتێكی شاراوە نەبوو تەنانەت پۆست لەو سەردەمەدا كڕین و فرۆشتنی پێوە دەكرا, لە مێژووی ئەمریكاشدا پرسی گەندەڵی لە سەردەمەكاندا زۆر بەڕوونی پیادە كراوە و داگیركردنی زەویوزار و تێپەڕاندنی پرۆژەی پیاوانی پیشەسازی و خاوەن كۆمپانیان لە لەڕێگەی كۆنگرێسەوە بەرێگای ناشەرعی لە وێستگە مێژووییەكانی ئەو وڵاتە باسی لێكراوە. فەیلەسوف و زانایان لەدێرزەمانەوە گەندەڵیان بە ئافات ناساندووە و ئەرستۆ لەلایەن خۆیەوە لە پەرتووكی (ئەخلاقیات)دا پاراستنی رۆژەڤی وڵاتان و هۆكارەكانی رووخانیانی باسكردووە، ئەو پێیوایە كە ئەو شارەی بە ئامانجێكی گەندەڵ فریو بخوات ئەوا گەندەڵە و بەهیچ شێوەیەك نابێتە دەوڵەت. لەلایەكی دیكەشەوە لە چینی كۆن بڕێك پارە وەكو پادداشت دەدرایە فەرمانبەران كە پێی دەگوترا (یانگ لینگ) ئەویش بۆ ئەوەی چاویان لە دزی نەبێت و شەڕی گەندەڵی بكەن، و لەبارەی هزری سیاسیشدا؛ لە فەلسەفەی (كۆنفوشیوش) هاتووە كە: فەرمانڕەوایەتی چاك نابێت تەنها مەگەر فەرمانڕەواكان چاك بن. فەیلەسوفی مەزن ئەفڵاتۆنیش لەبارەی گەندەڵییەوە ئاماژە بەوە كردووە كە تەنها هەنگاونان بەرەو دادوەری پرسی سوودمەندبوون و بەرژەوەندەی دوور دەخاتەوە كە هەردووكیان بنچینەن بۆ دەركەوتنی گەندەڵی.

كۆمێنتی خۆت جێبێلە

هەواڵی تر

به‌ڵگه‌ی مێژوویی سه‌باره‌ت به‌ دروستكردنی پردی كه‌له‌ك 

برادۆست میدیا- قەزایی خەبات له‌ زاری حاكمی مه‌ده‌نی به‌ریتانی له‌ دووتوێی په‌رتووكێكدا به‌…