24/12/2018

ترسولەرز لە ژیان و رۆمانەكانی ئەجاسا كریستی دا

برادۆست میدیا

جیهانی رۆمانی ئینگلیزی پڕە لە ناوی پرشنگداری ئافرەتان، و ئەو دیاردە رۆشنبیرییەش مێژوویێكی لەمێژینەی هەیە. فرجینیا وۆلف كە چارەسەری لایەنێكی ئەم بوارەی كردووە، دەڵێت: “كە لەبارەی نووسەرە ئافرەتەكانەوە دەدوێین، پێویستیمان بەوەیە كە بەقووڵی رۆبچینە نێو بابەتەكە ….. رۆمان لە كۆنەوە و تا ئێستاش بۆ ئافرەتان ساناهیتر بووە كە لێی بنووسنەوە، رۆمان پێویستی بە جەختكردنێكی كەمتر هەیە!!”
سەرنجەكانی گلەیی و تۆمەتباركردنی ئەو ئافرەتانەی كە خاوەنی هونەرێكن رەنگدانەوەی هاوشێوەی هەبووە، بۆیەش رۆمان لە راددەبەدەر نێرینەیی دەبێت یان بە زێدەڕۆییەوە مێینەیی خۆی پیشان دەدا. بەو پێیە گونجانی تەواو یان ئاستی بەرزی خۆی وەكو كارێكی هونەری لەدەست دەدا”. ئا بەم شێوەیە فرجینیا وۆلف ئاسۆی رۆمانی ئافرەتانەی بینی و رۆمانەكانی نووسیەوە.
رەخنەگران بەشێك لە رۆمانەكانی ئەجاسا كریستیان بە شێوەی دەسپێكردنی نووسینەكانی وۆلف، یان هەندێك بەوەی رۆمانەكانی كریستی درێژەپێدانێك بێت بۆ رۆمانەكانی فرجینیا وۆلف لەقەلەمیان دا. لەم رووەشەوە (والتەر ئەلین) لە پەرتووكەكەی بە ناوی رۆمانی ئینگلیزی (The English Novel)دا، دەڵێت: “پاڵەوانەكانی فرجینیا وۆلف هەمیشە لەشێوەی گۆڕانێك دەگەڕێن كە هەموو شتێك شی بكاتەوە، و خودی فرجینیاش لە رێگای پاڵەوانەكانی خۆیەوە لەو شێوە گۆڕانە دەگەڕا”. درێژە بە قسەكانی خۆی دەدات: “ئەو رۆماننووسێكی خاوەن گۆشەنیگایێكی زۆر تەسك بوو، بۆیە جێگەی پێكەنینە ئەگەر بگوترێت كە نەیتوانیوە كەسایەتێك دروست بكات، چونكە كەسایەتییەكانی بڕوای تەواوی خۆیان هەیە.
ناكرێ‌ بەدیدی فرجینیا وۆلف ەوە بچینە نێو جیهانی ئەجاسا كریستی شتێكی هاوبەش لەنێوانی رۆمانەكانی هەردووكیاندا هەیە ئەویش وروژاندن و شاراوەیە، بەڵام پەیدابوونی ئەجاسا كریستی لەسەر شانۆی رۆمانی ئینگلیزی ئەو كاتە بوو كە گەردەلوولی فرجینیا راوەستا. ئەو كاتە كریستی بووە (شاژنی نهێنییەكان) و (شاژنی رۆمانی پۆلیسی) و (نووسەری یەكەمی تاوان) و (شاژنی مەرگ) و …… زۆر لەو نازناوانەی كە پێی دەناسرایەوە و بەهۆیەوە لە ژیانی رۆشنبیری لە بەریتانیا و ئەوروپا و لە جیهانیشدا پایەیێكی بەرزی بەدەستهێنا.
شتێكی سروشتییە كە لەخۆڕا نەبووە خاوەنی ئەو پلەیە، ئەمە لە ئەنجامی ماندووبوون و چالاكیێكی زۆر بوو كە ئەو ئافرەتە سەرسوڕهێنەرە گوزارشتی لێ‌ دەكرد نەك لەچوارچێوەی نووسین و ئافراندنەكانی، بەڵكو لەمیانی یادداشت و ژیانی رۆژانەی كە پڕاوپڕبوو لە نهێنی … !!
لە ساڵی (1962) رێكخراوی یونسكۆ رایگەیاند كە ئەجاسا كریستی لە نووسەرانی بەریتانیا لەسەر ئاستی جیهاندا لە پێشەوەی شكسپیرە كە خاوەنی زۆرترین خوێنەرە بۆ نووسینەكانی كە نزیكەی چوار ملیۆن پەرتووكی فرۆشراونەتەوە و چیرۆكی و شانۆگەری و رۆمانەكانی بۆ زۆربەی زۆری زمانەكانی جیهان وەرگێڕدراون. (ماكس مالوان)(4) كە هاوسەری ئەجاسایە دەڵێت: دەتوانین بڵێین نزیكەی دوو ملیۆن خوێنەر پەرتووكەكانی ئەویان خوێندۆتەوە، ئەگەر هەر پەرتووكێكی فرۆشراوی ئەو لەلایەن پێنج كەس خوێنرابێتەوە.
هەتا ئێستا سێ یادداشتنامە بۆ ژیانی ئەجاسا نووسراونەتەوە كە یەكەمیان لەلایەن خۆیەوە و هی دووەمیش لەچوارچێوەی یادەوەرییەكانی لەلایەن (ماكس مالوان)ی هاوسەرییەوە نووسراوە، هەر وەها جانیت مورگان ی نووسەری ئەمریكیش سێیەم یادداشتەكانی ئەوی نووسیوەتەو(6).
ئەجاسا كریستی ساڵی 1890 لە هەرێمی دیفونشیر لە دایكێكی ئینگلیزی و باوكێكی ئەمریكی لە دایكبوو، هەموو منداڵێتی خۆی لە شارۆچكەی تۆركای بەسەربرد. بەخۆی باس لەخۆی دەكات و دەڵێت: سەردەمی منداڵێتی خۆمم لەو پەڕی بەختەوریدا بەسەربرد، و بە ئاستەم ناخۆشی خوێندنەوە و ئەركەكانی قوتابخانەم نەبوو. بۆیەش بواری ئەوەم بۆ رەخسا بە ئارەزووی خۆم بەنێو باخی فراوانی ماڵەكەماندا بگەڕێم. چاكەی چوونم رووەو نووسین بۆ دایكم دەگەڕێتەوە كە ئافرەتێكی خاوەن كەسایەتیێكی بەهێز بوو، بڕوایێكی پتەوی بە منداڵەكانی هەبوو كە توانایان بەسەر هەموو شتێ هەیە …!!
رۆژێكیان تووشی هەڵامەت هاتم و كەوتمە نێو نوێنەوە، بە منی گوت:
ــ چاكتر وایە كاتەكانت بە نووسینەوەی كورتە چیرۆك ببەیتە سەر.
ــ بەڵام من نازانم.
ــ نەڵێ‌ نازانم، بێگومان تۆ دەزانیت … تەنها هەوڵ بدە و دەبینیت (7)
لەو هەوڵەدا چێژێكی زۆرم بینی و چەند ساڵێكی كەم چیرۆكی تراژیدیام دەنووسی كە هەموو پاڵەوانەكانی دەمردن. هەروها هەڵبەست و رۆمانیشم
نووسیەوە و ژمارەی پاڵەوانەكانی ئەوەندە زۆربوون تا ئەو ئاستەی تێكەڵی یەكتری دەبوون. پاشان بیرۆكەی رۆمانێكی پۆلیسیم بە هزردا هات، كە نووسیمەوە و لەچاپدرا و پێشوازیێكی باشی لێ‌ كرا پتر لەم بوارەدا چێژ و خۆشیم وەرگرت. ئەو كاتەش كە شەڕی جیهانی یەكەم لە ئارادابوو، وەكو خۆبەخشێك لە نەخۆشخانەیێكی سەر بە خاچی سۆردا كارم دەكرد.
ئەجاسا وەكو هەر كچێك كە لە خانەوادەیێكی خانەدان و دەولەمەند بەپێی نەریتی ئەو سەردەمە لە ماڵەوە درێژەی بە خوێندن دا، و دواتر چووە پاریس بۆ خوێندنی مۆسیقا و لەوێ‌ سەردانی مۆزەخانەی و پێشانگای كرد. كە گەڕایەوە ئیتالیا تەمەنی نزیكەی بیست ساڵێك دەبوو، زۆر لە پیاوانی دەولەمەند و هەژار هاتنە خوازبێنی و هەموویانی رەت كردەوە، تاكو لە ساڵی 1914 شوی یەكەمی بە سەربازێكی بەریتانی كرد بە ناوی (ئارتشی كریستی) و نازناوەكەی خۆی كە بە درێژایی ژیان لەگەلیدا مایەوە لەوەوە وەریگرت.
ئەجاسا بە هۆی ئەوەی كە هەستی بەلاوازی پەیوەندی هاوڕێتی هاوبەش و ژن و مێردایەتی لە گەلیدا دەكرد، بۆیە بڕیاری جودابوونەوەی لەگەل ئارتشی كریستی دا. ئەمە سەرەڕای پەیوەندی خۆشەویستی لەگەل كچێكی دیكە و هەڵسوكەوتی لەگەل ئەجاسادا وەكو ئەوەی تەنها كابانی ماڵەوە بێت و غەریزەكانی شەوانەی خۆی پێ‌ دامركێنێتەوە. لەبەر ئەو هۆیانە و دوای كە كچێكی بە ناوی (روزلند)ی لێ‌ بوو لێی جودابووەوە.
جانیت مورگان ی نووسەری یادداشتاكانی ئەجاسا دەڵێت: ئەجاسا بە هەموو واتاكانی وشەوە ئافرەتێكی لادێییە، نەك لەبەر ئەوەی لە توركادا لە دایكبووە و لەوێ‌ پەروەردە بووە (هاوینە هەواری باشووری بەریتانیا)، بەڵكو لەبەر ئەوەی راپێچ و هەڵوكەوتەكانی رێك لە ژیان و دابونەریتی ئەو سەردەمەدا دەچوو كە تێیدا ژیابوو ….. ئەو لە ژیانیدا رووداوی دراماتێكی بەسەردا نەهاتووە و بەدوای سەركێشیدا هەوڵی نەداوە.
ئەجاسا لە ساڵی 1930 كە ئەوسا تەمەنی (39) ساڵ دەبوو بە گەشتێك لە عێراقدا بوو، چاوی بە (ماكس مالوان)ی تەمەن (26) ساڵی زانای بواری شوێنەوار كەوت و دواتر شوی بە ئەو كرد.
بەهۆی شوكردنی دووەمی بواری ئەوەی بۆ رەخسا هەموو وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگەڕێت، عێراق و شام و میسر و وڵاتی فارس و …هتد
هەروەها ئەو گەڕانە دەلیڤەی بۆ رەخساند جوانترین رۆمانەكانی بنووسێتەوە كە پڕبوون لە نهێنی و شاراوەیی، بۆ ئەمەش نەك تەنها پشتی بە شوێنگەی رووداوەكانی رۆژهەڵات بەست، بەڵكو لەسەر ئەندێشە و زمانی پاراو و توانای لەبن نەهاتووی بۆ دروستكردنی كەسایەتی شاراوە و شاراوە و لە رێگای جولانەوەیان بە ئاراستەی جیاواز لەچوارچێوەی رۆمانەكانیدا كە خوێنەر لە بەرامبەریان دا بحەپەسێت و پێوەیان بلكێت. چۆن (سێر ئارسەر كونان دویل) كەسایەتی (شارلۆهۆلمز)ی داهێنا، ئەجاساش كەسایەتی سەرسوڕهێنەری پشكنەری (هركول بوارو) و كولۆنیل (بریس) و مس (مین ماریل)ی دروستكرد.
ئاسوودەیی خێزانیی كە بە شوكردنی لە (مالوان)ەوە بۆی رەخسا، تەنابوونی دەروونی و هزری بۆی دروستكرد كە لەچوارچێوەی گەڕانی لەتەك هاوسەرەكەی بۆ جێگە شوێنەوارییەكان بەرهەمی وێژەیی و نووسینەكانی درێژەپێدات. لەم رووەوە (ماكس مالوان) لە یادداشتەكانی لەبارەی نەریتی نووسینەوە لەلای ئەجاسادا دەڵێت: “ژوورێكی بچووكمان لە ماڵدا بۆی دروستكرد، بەیانییان لەوێ‌ دادەنیشت و رۆمانەكانی خێرا دەنووسی و بە ئامێری تایپكردن راستەوخۆ تایپی دەكردن، و بەو شێوەیە وەرز دوای وەرز زیاتر لە شەش رۆمانی دانا”.
شایەنی گوتنە ئەجاسا بە شێوەیێكی فەرمی لەگەل نێردراوی بەریتانی تایبەت بە گەڕان بەدوای شوێنەوارەكان بۆ شاری نەینەوا لە باكووری عێراق بە سەرۆكایەتی (دكتۆر تومسن كامبل) داندرا. پاشان لە ساڵی (1932) بە سەرۆكایەتی هاوسەرەكەی لەگەل نێردراوێكی دیكە چووە ئەربەجیە، هەتا لە كاتی گەڕان بەدوای شوێنەوار و بێ‌ خانوییشدا خیوەتێكی دوور لە شوێنی كار و ژاوەژاو هەڵدەدا و رۆمان و چیرۆكی تێدا دەنووسیەوە.
مالوان لە بارەی ژیانی هاوسەری خۆیشی لەگەل ئەجاسادا دەڵێت: لە خانووێكی بچووكدا لە خوارەوەی گردی نەبی یوونس دەژیاین، و گردەكە عەمبارێكی چەكی سەنحاریب ی شای ئاشوورییەكانی لێبوو. بۆ گەیشتن لە ماڵەوە بۆ سەروەی گردی قوینجق بەسەر پشتی هەسپدا بیست خولەكی دەخایاند. لەوێ‌ لەسەر لوتكەكە دیمەنی سروشتی و میژوویی دەبینرا … بە بەرزایی سەد پێ‌ لەسەر ئاستی دەشتەكە بەلای رۆژئاواوە لەسەر لێواری هەڵدێری رووباری دیجلەدا مزگەوت و كلێساكانی مووسڵمان دەبینی لەو خانووە مووسڵییە و لەو كەشە مێژووییەدا كریستی دەینووسیەوە.
زۆر جاریش بە كڕینی باری دار خۆی بۆ زستانی دژواری مووسڵ ئامادە دەكرد و بەدەستكراوەیی دراوی دراوی دەدایە كاروانی كوردەكان كە داریان دەفرۆشت. خانووەكە كەلوپەلێكی كەمی تێدابوو، بۆ نووسینەوەی رۆمانی (لۆرد ــ ئیجویر دەمرێت) پێویستی بە مێزێك بوو لەسەری بنووسێت، بۆیە چووە بازاڕی مووسڵ و بەسێ‌ پاوەند مێزێكی كڕی و سەرۆكی دەستەی گەڕان بە دوای شوێنەواردا بە فیڕۆدانی پارەی لەقەلەم دا.
ماڵوان توانی كاروبارەكانی بەشێوەیێكی باوەڕنەكراو رێكبخات، گرفتە داراییەكانی لەمەڕ فرتوفێلی خانەكانی چاپكردن و بەرهەمهێنەرانی فیلم و كێشەكانی لەگەل خاوەن شانۆییەكان چارەسەر كرد. ئەجاسا لە ماوەی مانەوەی لە نەینەوادا دانەدەنیشت و بەردەوام لە دەڤەرە شوێنەوارییەكانی میسر و سووریا و فەلەستین و وڵاتی فارس دەگەڕا، و لەهەر یەك لەو شوێنانە رۆمانێك یان یان چیرۆكێكی نووسیەوە. زۆربەی زۆری كارەكانی لەسەر بنەمای مێژوو نووسراوەتەوە و بەهۆی ئەندێشەوە بونیاد و پتەو بووە، بۆمان هەیە بپرسین كە چەند نووسەر ئەو بوارەیان بۆ رەخساوە لە ئۆری كلدانییەكان و مووسلی ئاشوورییەكان و بەترای ئەنبات و میسری فیرعەونییەكان بژیێن و بگەڕێن؟ … بێگومان ئەوانە كەمن!!
ئا بەمشێوەیە كریستی ژیاو ونووسی، ئەو كاتەی كە تەمەنی گەیشتە (85) ساڵان هەشتاو پێنج پەرتووكی نووسی. بەو واتایەی لە هەر ساڵێكدا پەرتووكێكی نووسیەوە، ئەو ژمارەیە بەڵگەی توانای لەسەر نووسین و داهێنانە. مالوان دەڵێت:
“چۆن ئەو دیاردەیە شرۆڤە بكەین، ئەوە لە ئەنجامی ئەندێشەی بەهێزی ئەوەوە دروست بووە”.
بەختەوەری هاوسەری بەلای ئەجاساوە بەهۆی پێكەوە ژیان و هاوڕیێتی بەردەوامەوە دەست دەكەوێت. ئەو ماوەی (45) ساڵ و هەتاكو مرد لەگەل ماڵوان پەیوەندیێكی سەركەوتووی هاوسەرییان پێكەوەنا، سەیر لەوەدایە كە لێیان دەپرسی كە هۆی چیە ماڵوان بە ئەو رازییە و تا ئەو ئاستە خۆشی دەوێت كە لە ڕووی تەمەنیشەوە لە ئەو بچووكترە، ئەویش پێی دەگوتن: “شتێكی سروشتییە، چونكە هاوسەرەكەم زانای بواری شوێنەوارە و حەزی لە شتی كۆن و بە تەمەنە”.
پەیڕەوی ئەجاسا لە نووسیندا
زۆر جاران ئەجاسا ئەو دەستەواژەیەی دووبارە دەكردەوە كە خۆشترین چێژ بەلای دانەر ئەوەیە كە مەتەلێك دادەهێنێت، لە چیرۆك و رۆمان و هەتا لە دەقە شانۆییەكانیشی ژمارەیێكی زۆری مەتەل و تەوەری شاراوە هەیە. هەتا لە بونیادی چیرۆك یان گفتوگۆی كەسایەتییەكان و شوێنی سەرنج راكێشی بۆ رووداوەكان هەڵدەبژارد وەكو دەڤەری شوێنەواریی، شارەكانی رۆژهەڵات، پەرستگاكان، هوتێلی ناوازە، شەمەندەفەر و فڕۆكە، نۆكەندی دابڕاو لە بیابانەكان، رووباری مێژوویی و….. هتد.
لە نووسیندا پەنای دەبردە بەر تەكنیكی چیرۆك لەسەر بنەمای فێل و فربودان، وەكو شێوازێكی شاراوە بۆ جولاندنەوەی ئەندێشە و راكێشكردن, ئەمانەی بە زمانێك دادرێژتەوە كە لە شێوەیەی گێڕانەوەی پەخشانئامێز و بە چێژ بوو، بۆ ئەوەی خوێنەر تووشی بێزاری نەبێت جەفەنگ و مەتەلی دەخستە نێو نووسینەكە كە شیكردنەوە و پێشبینی هاودژ و زۆر هەلبگرێت. بەمەش خوێنەر لەگەل رووداوەكە دەمایەوە بێ‌ ئەوەی لە تەوەری سەرەكی كە خۆی پلانی بۆ دادەنا دوور بكەوێتەوە. ئەجاسا پەیڕەوێكی تایبەتی هەیە، ئەو لە شیكردنەوەی جەفەنگەكە دوور دەكەوتەوە و رێگای بە خوێنەر دەدا بەخۆی شرۆڤەی بكات و تەلیسمی نەپەنی بكاتەوە و رۆبچێتە نێو پەیوەندی كەسەكانی رۆمان بە یەكەوە و لەلایێكی دیكەشەوە پەیوەندییان بە رووداوەكەوە. ئەو خوێنەر و پاڵەوانەكانی رۆمان و رووداوەكە دەخاتە ژێر رەحمەتی ئەو شوێنەی كە وەكو شانۆی رووداو هەڵبژاردووە، یەك لە خاڵە جیاوازەكاین ئەجاسا ئەوەیە كە پاڵەوان و كەسایەتییەكانی بەپێی پلانێكی دراماتیكی پڕ لە باس و باكگراوەند دەجولێنێت. بەمەش گەرموگوڕی رووداوەكان بەرز دەبێتەوە كە خوێنەر لە كۆتاییدا رووبەڕووی شتێكی چاوەڕوان نەكراو دەبێت. بەو پێیەی كە نووسەر تراژیدیایەكی دژوار پێشكەش دەكات و دەبێ‌ خوێنەر پێوەی كاریگەر نەبێت و بەلایەوە ئاسایی بێت كە رووداوەكە دەبوایە رووی دابوایە. ژیان بەلای ئەجاساوە بەمشێوەیەیە …… تەوژمێكی بەهێز چاوەڕێی كەس ناكات و بۆ كەسیش خەفەتبار نابێت. مردنەكەشی لە رۆژی 12ی كانوونی دووەمی 1976 ئا بەمشێوەیە بوو. مالوان ی هاوسەری دەڵێت: “كە گەیشتمە دواین لاپەڕەی یادداشتەكانی خۆشەویستم ئەجاسا كۆچی دوایی كرد، دوای نانخواردنی نانی نیوەڕۆ بوو پاڵم بە كورسیەكەیەوە دەنا تاكو بیگوازمەوە ژووری دانیشتن”.
ئەجاسا كریستی بە درێژایی نیو سەدە بەبێ‌ هەڤڕك عەرشی رۆمانی پۆلیسی بەرنەدا. لەوانەیە توێژینەوەی (جولیان سیمۆنز)ی توێژەروەی بەریتانی لە بارەی وێژەی تاوان و تەكنیكی رۆمانی پۆلیسی كە لە ساڵی (1985) لە چاپدرا جێگە و پایەی كریستی لە بواری وێژەی تاوان و لەسەر ئاستی جیهاندا ئاشكرا كردبێت.
ئەوەبوو لە دوای مردنی ئەجاساش رەوتی رۆمانی پۆلیسی بە كۆتا نەهات و لە ساڵی نەوەدەكان چەندین ناوی دیكەی وەكو (فرانسز فایفیلد) پێیان نایە نێو ئەم بوارەدا.

ئا/سەعدەدین خدر
وەرگێڕان: عیسا بۆتانی

سەرنج/ لە گۆڤاری (الاداب الاجنبیە) ژمارە (121) زستانی 2005 وەرگیراوە.
* لە گۆڤاری (زێ) ژمارەی (1) هاوینی 2006 بڵاو بۆتەوە.

كۆمێنتی خۆت جێبێلە

هەواڵی تر

پڕۆژه‌ی ته‌فسیركردنی قوڕئانی به‌رزو به‌پێز له‌لایه‌ن مامۆستا عه‌لی باپیر به‌كۆتا هات

پڕۆژه‌ی ته‌فسیركردنی قوڕئانی به‌رزو به‌پێز له‌لایه‌ن مامۆستا عه‌لی باپیر به‌كۆتا هات دوای …